Phụ huynh cùng giám sát
Những bất cập về suất ăn bán trú xuất hiện trong những ngày đầu năm học 2026–2027 ở một số trường tại Hà Nội không chỉ đặt ra câu hỏi về một vài nhà cung cấp hay một số khay cơm cụ thể. Nhìn rộng hơn, đây là lời cảnh báo về khoảng cách giữa hồ sơ quản lý và năng lực vận hành thực tế. Do đó, cần xây dựng một cơ chế quản trị bữa ăn học đường thống nhất, minh bạch và có khả năng kiểm chứng trên phạm vi toàn quốc.
Từ thực tế đơn vị, bà Nguyễn Thị Hương - Hiệu trưởng Trường Mầm non La Phù (xã An Khánh, Hà Nội) cho biết, công tác vệ sinh an toàn thực phẩm luôn là ưu tiên hàng đầu trong mỗi năm học. Nhà trường luôn cập nhật và thực hiện nghiêm các văn bản hướng dẫn của thành phố và chỉ đạo từ UBND xã về an toàn vệ sinh thực phẩm và nâng cao chất lượng bữa ăn học đường cho trẻ.
Năm nay, việc lựa chọn nhà cung cấp thực phẩm cho các trường công lập thuộc thẩm quyền của UBND cấp xã. Tuy nhiên, nhà trường đã chủ động thành lập tổ giám sát bán trú gồm đại diện Ban giám hiệu, y tế, kế toán, giáo viên, nhân viên bếp và phụ huynh có mặt từ sáng sớm để kiểm soát nguồn thực phẩm đầu vào. Chỉ khi nào thực phẩm đạt yêu cầu về cảm quan, chất lượng mới được nhập vào bếp ăn.
Quy trình giám sát được thực hiện nghiêm ngặt từ khâu giao nhận thực phẩm, sơ chế đến chế biến và chia suất ăn cho trẻ. Một trong những điểm mới của năm nay là nhà trường triển khai phần mềm HanoiCheck theo hướng dẫn của Sở Khoa học và Công nghệ, Sở GD&ĐT thành phố để có thể truy xuất nguồn gốc thực phẩm, công khai thực đơn, số lượng bữa ăn và báo cơm hàng ngày cho giáo viên, phụ huynh theo dõi.
"Trải qua quá trình lựa chọn theo quy định, các đơn vị cung cấp thực phẩm như thịt, cá, trứng, sữa, gạo, nước... cho nhà trường hiện tại đều đáp ứng yêu cầu về pháp lý, năng lực tổ chức, cung ứng thực phẩm đúng như cam kết. Hình ảnh thực đơn và suất ăn hằng ngày của trẻ được nhà trường công khai qua nhiều kênh, phụ huynh có thể kiểm tra trên ứng dụng HanoiCheck hay Zalo nhóm lớp để thêm yên tâm", bà Nguyễn Thị Hương thông tin.
Chị Tạ Thị Thu Hương có con học ở lớp B1, Trường Mầm non La Phù cho biết, hằng ngày nhà trường đều mời phụ huynh cùng tham gia giám sát khi tiếp nhận thực phẩm đầu vào. Nhờ ứng dụng HanoiCheck, phụ huynh có thể theo dõi thực đơn, hình ảnh bữa ăn thực tế của trẻ mỗi ngày, từ đó an tâm hơn về dinh dưỡng và định lượng suất ăn của các con.
Cần kiểm tra "năng lực chịu tải" của nhà cung ứng
Dưới góc nhìn chuyên gia, TS Vũ Việt Anh - Tổng Giám đốc Học viện Thành Công cho rằng, chúng ta cần chuyển từ tư duy “đủ hồ sơ” sang “đủ năng lực vận hành”. Một doanh nghiệp có thể có giấy phép, chứng nhận và hồ sơ năng lực đầy đủ, nhưng điều đó chưa chứng minh rằng họ có thể cùng lúc phục vụ hàng nghìn suất ăn đúng giờ, đúng nhiệt độ và đúng định lượng.
Khi lựa chọn nhà cung cấp, ngoài năng lực pháp lý cần thẩm định cả “năng lực chịu tải”: Họ đang phục vụ bao nhiêu trường, bán kính vận chuyển bao xa, có bao nhiêu xe chuyên dụng, năng lực bếp tối đa bao nhiêu suất mỗi giờ, phương án thay xe khi hỏng, phương án khi tắc đường, mất điện hoặc thiếu nhân sự là gì.
Những chỉ số như tỷ lệ giao đúng giờ, sai lệch định lượng, số lần thay đổi thực đơn, kết quả kiểm tra đột xuất, phản ánh của phụ huynh, tỷ lệ thức ăn thừa hay thời gian khắc phục sai sót phải trở thành dữ liệu để đánh giá nhà cung cấp liên tục. Một bữa ăn tốt không chỉ là bữa ăn không gây ngộ độc; nó phải đồng thời đúng giờ, đúng thực đơn, đủ khẩu phần, cân đối dinh dưỡng và đúng với những gì đã cam kết.
Giải pháp thứ hai là thiết lập một “chốt kiểm chứng” ở điểm cuối trước khi suất ăn tới học sinh. Việc kiểm soát phải đủ đơn giản để thực hiện hằng ngày nhưng đủ chặt để phát hiện bất thường: kiểm tra thời gian giao, tình trạng phương tiện, niêm phong, chất lượng cảm quan, đối chiếu thực đơn, cân mẫu ngẫu nhiên, lưu hồ sơ giao nhận và thực hiện lưu mẫu theo quy định.
Hà Nội hiện đã ban hành hướng dẫn quy trình 10 bước tổ chức bữa ăn bán trú, cho thấy địa phương đang chuyển dần từ quản lý chung sang chuẩn hóa quy trình cụ thể. Công nghệ có thể trở thành một bệ đỡ quan trọng cho quá trình đó. HanoiCheck - hệ thống cơ sở dữ liệu về dinh dưỡng và an toàn thực phẩm học đường của Hà Nội đã được đưa vào vận hành, tiếp nhận hồ sơ nhà cung cấp và hỗ trợ quá trình đánh giá, lựa chọn một cách công khai hơn.
Dù vậy, số hóa một quy trình chưa tốt không tự động biến nó thành quy trình tốt. Mã QR chỉ có ý nghĩa khi dữ liệu khớp với hàng hóa thật; camera chỉ hữu ích khi có người chịu trách nhiệm theo dõi và xử lý; một bức ảnh khay cơm đẹp cũng không chứng minh hàng nghìn suất ăn đều giống nhau.
Điều quan trọng hơn là dùng dữ liệu để hình thành hệ thống cảnh báo sớm. Nếu một đơn vị liên tục giao muộn, số phản ánh tăng, tỷ lệ thức ăn thừa bất thường, một món bị học sinh bỏ nhiều, định lượng mẫu giảm hoặc nguồn cung thay đổi thường xuyên, hệ thống phải coi đó là tín hiệu cần kiểm tra.
TS Vũ Việt Anh cho rằng, quy trình quản trị nên đi theo 4 bước: Tín hiệu – Kiểm chứng – Kết luận – Hành động. Tín hiệu chưa phải bằng chứng sai phạm, nhưng không thể chờ đến khi xảy ra ngộ độc hay khủng hoảng truyền thông mới bắt đầu thu thập dữ liệu. Cùng với công nghệ cần có một bản đồ trách nhiệm rõ ràng. Ở mỗi mắt xích phải trả lời được ai làm, ai kiểm tra, ai có quyền từ chối, ai chịu trách nhiệm khi sai sót xảy ra?
Người đứng đầu không thể trực tiếp đứng tại mọi bếp ăn, nhưng phải bảo đảm không có công đoạn nào bị bỏ trống trách nhiệm. Phụ huynh cũng cần được tham gia như một lớp giám sát xã hội, nhưng không nên biến họ thành “thanh tra không lương”. Họ có quyền biết hôm nay con ăn gì, bao nhiêu, thực phẩm từ đâu, khi có phản ánh thì ai giải quyết và bao lâu có câu trả lời.
"Điều cần thiết nhất không phải là bổ sung thêm một lớp hồ sơ, mà là xây dựng một kiến trúc quản trị bữa ăn học đường thống nhất trên toàn quốc, trong đó địa phương có thể lựa chọn mô hình phù hợp nhưng phải bảo đảm các chuẩn tối thiểu về dinh dưỡng, năng lực nhà cung cấp, thời gian giao nhận, kiểm chứng tại điểm cuối, truy xuất dữ liệu, cảnh báo sớm và trách nhiệm cụ thể" - TS Vũ Việt Anh nêu rõ.
