Từ Ba Son đến hành trình trăm năm giữ lửa nghề

Trưng bày “Tiếp bước người thợ Tôn Đức Thắng” tại Bảo tàng Tôn Đức Thắng (TPHCM) là dấu ấn tôn vinh hành trình 120 năm hình thành và phát triển của Trường Cao đẳng Kỹ thuật Cao Thắng - nơi hun đúc “hồn thép” và ý chí kiên trung của người thợ cả qua nhiều thế hệ.

Những “nhân chứng” thép xuyên thế kỷ

Ngược dòng thời gian về những thập niên đầu thế kỷ XX, khối swage (còn gọi là swage block) hiện lên như biểu tượng của kỹ nghệ rèn dập thủ công một thời. Đây là khối kim loại đúc nặng, thường làm từ gang hoặc thép đặc, đóng vai trò “cánh tay phải” của người thợ trong việc uốn, định hình kim loại nóng. Vẻ ngoài xù xì, đen nhám của nó toát lên sự bền bỉ, mạnh mẽ - tựa tinh thần của những người thợ sắt tại phân xưởng rèn Ba Son năm xưa.

Khối swage đang được trưng bày tại tầng trệt Bảo tàng Tôn Đức Thắng như một “nhân chứng” sống động, kể lại hành trình chuyển mình đầy tự hào của ngôi trường kỹ thuật lâu đời nhất phương Nam - Trường Cơ khí Á Châu (L’École des Mécaniciens Asiatiques). Mỗi hiện vật nơi đây đều mang trong mình hơi thở của xưởng máy và khát vọng của nhiều thế hệ thợ trẻ Ba Son.

Khi cơ khí bước sang giai đoạn đào tạo chuyên sâu, sự xuất hiện của mô hình máy phay ngang (Horizontal Milling Machine) là thiết bị phục vụ giảng dạy cơ khí, biểu trưng cho thời kỳ mà kỹ thuật không chỉ dựa vào sức người, mà còn đòi hỏi độ chính xác của máy công cụ.

Mô hình này đóng vai trò giáo cụ trực quan, giúp sinh viên nắm vững kỹ thuật cắt gọt các bề mặt phẳng và hình khối phức tạp. Dù có kích thước nhỏ gọn, mô hình vẫn tái hiện đầy đủ các bộ phận - từ trục khuỷu tạo chuyển động chính đến bàn máy đưa phôi vào vị trí gia công.

Bên cạnh hai hiện vật tiêu biểu, khu trưng bày còn giới thiệu nhiều “báu vật nghề” của các thế hệ sinh viên. Nổi bật là chiếc đe (Anvil) - học cụ gắn liền với khối swage trong phân xưởng Trường Cơ khí Á Châu đầu thế kỷ 20.

Ngoài ra, khách tham quan còn được chiêm ngưỡng mô hình động cơ Petter M Type Stationary Engine phục vụ giảng dạy, cùng mô hình hệ thống truyền động Hybrid của đội đua Mini Car Racing - sản phẩm đoạt giải tại Cuộc thi Mini Car Racing (Đua ô tô mô hình tự chế) lần thứ 10 năm 2025, minh chứng cho sức sáng tạo không ngừng của sinh viên kỹ thuật.

Tham quan triển lãm, Lê Ngọc San (ngành Kỹ thuật Điện - Điện tử, Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TPHCM) chia sẻ: “Em thực sự ấn tượng với các mô hình, đặc biệt là máy phay ngang. Dù nhỏ nhưng các chi tiết từ dao cắt đến bàn máy đều được chế tác rất chính xác. Việc tích hợp mã QR giúp người xem dễ dàng tìm hiểu nguyên lý hoạt động, ngay cả khi không chuyên vẫn có thể hiểu được phần nào...”.

Tiếp bước người thợ yêu nước

Triển lãm “Tiếp bước người thợ Tôn Đức Thắng” tái hiện lịch sử hình thành và phát triển của Trường Cao đẳng Kỹ thuật Cao Thắng trong một không gian riêng biệt. Tiền thân của trường là Trường Cơ khí Á Châu (L’école des Mécaniciens Asiatiques), còn gọi là Trường Bá Nghệ, được thành lập theo Nghị định của Toàn quyền Đông Dương ngày 20/2/1906. Đây là một trong những cơ sở dạy nghề đầu tiên tại Nam Bộ, với mục tiêu đào tạo đội ngũ thợ cơ khí lành nghề phục vụ ngành hàng hải và kỹ nghệ dưới thời thuộc địa.

Tháng 3/1915, Tôn Đức Thắng vào học Trường Cơ khí Châu Á nhưng sang năm thứ hai, ông bị nhà cầm quyền thực dân đưa sang Pháp làm lính thợ phục vụ Chiến tranh Thế giới thứ Nhất. Dẫu ra đời trong bối cảnh phục vụ chính quyền thực dân, tinh thần dân tộc vẫn âm thầm lan tỏa. Từ uy tín và bản lĩnh tại xưởng Ba Son, Bác Tôn đã tập hợp, lãnh đạo công nhân Sài Gòn - Chợ Lớn viết nên nhiều trang sử hào hùng.

Trong bối cảnh xã hội Á Đông từng tồn tại định kiến “trọng thầy, khinh thợ”, lịch sử của Trường Cao đẳng Kỹ thuật Cao Thắng và cuộc đời Chủ tịch Tôn Đức Thắng đã minh chứng điều ngược lại. Anh Hồ Thanh Bảo - Phó Bí thư Đoàn trường, Chủ tịch Hội Sinh viên Trường Cao đẳng Kỹ thuật Cao Thắng - cho biết, để khơi dậy niềm tự hào nghề nghiệp, 100% sinh viên năm nhất đều được tham quan Nhà truyền thống, Bảo tàng Hồ Chí Minh, Bảo tàng Tôn Đức Thắng… qua đó thêm hiểu, thêm yêu và gắn bó với nghề.

Chọn nơi đây làm điểm dừng chân để “xả stress” giữa mùa thi, Phạm Hoàng Khánh Linh (học sinh lớp 12, Trường THPT Nguyễn Thượng Hiền, TPHCM) cho biết, em đã tìm thấy những thông điệp tiếp thêm động lực từ các tư liệu lịch sử.

Câu hỏi “Nếu cả đời không rực rỡ thì sao?” là nỗi trăn trở của không ít bạn trẻ trước ngưỡng cửa chọn ngành - chọn nghề, và Khánh Linh cũng không ngoại lệ. Thế nhưng, khi nhìn lại hành trình của Chủ tịch Tôn Đức Thắng - từ một người thợ máy trở thành nguyên thủ quốc gia - nữ sinh dần tìm được lời giải cho riêng mình: “Không có con đường nào thực sự tầm thường, chính cách bạn bước đi mới làm nên giá trị của nó. Nhiều bạn trẻ hiện nay yêu thích công việc văn phòng, môi trường máy lạnh - điều đó là dễ hiểu. Nhưng nếu thiếu đi những người ‘cầm kìm, cầm búa’ thầm lặng, đất nước khó có thể phát triển hiện đại như hôm nay”, nữ sinh chia sẻ.

Nguyễn Trí Nguyên (ngành Ngôn ngữ Anh, Trường ĐH Mở TPHCM) nhìn nhận triển lãm như một nguồn cảm hứng giáo dục. “Có lẽ vì đang định hướng theo nghề giáo, nên khi bước vào không gian lưu giữ những giá trị về Bác Tôn, em mang tâm thế của một người trẻ đi tìm cảm hứng từ phẩm chất và sự cống hiến”, Nguyên chia sẻ.

Triển lãm cũng nhắc đến quãng thời gian Chủ tịch Tôn Đức Thắng bị giam cầm nhưng vẫn giữ vững ý chí “sắt đá” và khát vọng cống hiến. Theo Trí Nguyên, nếu ở thế hệ của Bác Tôn, thử thách là giữ trọn khí tiết trong lao tù để đổi lấy độc lập dân tộc, thì với người trẻ hôm nay, đó là áp lực khẳng định bản thân trong một thế giới rộng mở.

“Chúng em đang đối diện với những ‘cuộc chiến’ vô hình như áp lực đồng trang lứa, sự cạnh tranh từ AI, hay bài toán giữ gìn bản sắc Việt trong quá trình hội nhập. Em tin rằng, khi mỗi người trẻ làm tốt nhất vai trò ‘người thợ’ trong lĩnh vực của mình, đó cũng chính là lúc chúng ta đang viết tiếp trang sử của cha ông”, Trí Nguyên chia sẻ.