Cuối tháng 10 vừa qua, tại thôn Thanh Sơn, UBND xã Cẩm Vân (Thanh Hóa) tổ chức khai mạc nhiệm vụ phục dựng, thực hành bảo tồn Lễ cấp sắc truyền thống của người Dao Quần Chẹt. Hoạt động hướng tới khôi phục những nghi thức có nguy cơ thất truyền, đồng thời tạo điều kiện để người dân, nhất là thế hệ trẻ, tiếp cận và thực hành các giá trị văn hóa của dân tộc mình.
Nguy cơ mai một di sản
Hoạt động được triển khai theo Kế hoạch số 316/KH-UBND ngày 6/10/2026, cụ thể hóa Nhiệm vụ 3 - Dự án 6 thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi năm 2026.
Thôn Thanh Sơn, xã Cẩm Vân có trên 40% dân số là người Dao Quần Chẹt. Trong đời sống cộng đồng, nhiều giá trị văn hóa truyền thống vẫn được gìn giữ như tiếng nói, trang phục, chữ Nôm Dao, tranh thờ, hát Páo Dung và các nghi lễ tín ngưỡng. Trong đó, Lễ cấp sắc giữ vị trí quan trọng, gắn với đời sống tinh thần, phong tục thờ cúng tổ tiên và những quy tắc ứng xử được cộng đồng trao truyền qua nhiều thế hệ.
Lễ cấp sắc là nghi lễ đánh dấu sự trưởng thành của cặp vợ chồng người dân tộc Dao. Thông qua nghi lễ, hai người được đặt pháp danh và tiếp nhận những lời răn dạy về đạo đức, lối sống cũng như trách nhiệm đối với gia đình, dòng họ và cộng đồng. Những nội dung giáo dục này được thể hiện qua Thập giới, với các điều răn như phải hiếu thảo với cha mẹ, sống hòa thuận, làm điều thiện, không trộm cắp, không làm điều ác, không vi phạm những điều cấm kỵ và có trách nhiệm với cộng đồng.
Theo ông Lưu Xuân Hồng, Phó Chủ tịch UBND xã Cẩm Vân, Lễ cấp sắc không chỉ có ý nghĩa về mặt tín ngưỡng mà còn chứa đựng những giá trị giáo dục sâu sắc. Thông qua các nghi thức và lời giáo huấn, người thụ lễ được nhắc nhở về đạo đức, cách ứng xử, lòng nhân ái, trách nhiệm với gia đình, dòng họ và bản làng. Đây cũng là một trong những yếu tố làm nên giá trị bền vững của nghi lễ trong đời sống người Dao.
Không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng, nghi lễ còn là không gian lưu giữ nhiều tri thức văn hóa dân gian. Những bài cúng, tích truyện, chữ Nôm Dao, tranh thờ, điệu múa, tiếng trống chiêng và các làn điệu Páo Dung góp phần tái hiện lịch sử, cội nguồn, quan niệm sống của người Dao. Vì vậy, mỗi lần thực hành nghi lễ cũng là dịp để các thế hệ trong cộng đồng gặp gỡ, trao truyền những hiểu biết về phong tục, tập quán của dân tộc mình.
Giá trị của nghi lễ cấp sắc cũng được ghi nhận ở cấp quốc gia. Năm 2016, “Nghi lễ Cấp sắc của người Dao” tại tỉnh Sơn La được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 4036/QĐ-BVHTTDL ngày 21/11/2016. Đây là sự ghi nhận đối với giá trị tiêu biểu của nghi lễ trong đời sống văn hóa người Dao; không đồng nghĩa với việc di sản tại Thanh Sơn đã được ghi danh riêng.
Tuy nhiên, tại thôn Thanh Sơn, việc duy trì Lễ cấp sắc đang đối mặt với không ít khó khăn. Theo khảo sát của Công ty CP Giáo dục và Đào tạo Lam Sơn (Thanh Hóa), di sản được đánh giá có nguy cơ mai một ở cấp độ 2. Trong khoảng 5 năm trở lại đây, một số lễ không còn được thực hiện đầy đủ nghi thức do chi phí tổ chức lớn. Đáng lo ngại, những người am hiểu nghi lễ, đặc biệt là các thầy cúng biết viết sớ, tấu, phần lớn đã cao tuổi, trong khi lực lượng kế cận còn thiếu.
Ông Lưu Xuân Hồng cho rằng, nếu không có giải pháp kịp thời, những tri thức gắn với nghi lễ có thể mất đi khi những người nắm giữ di sản ngày càng cao tuổi. Vì vậy, phục dựng cần đi đôi với truyền dạy, tạo điều kiện để người trẻ được tiếp cận và học hỏi từ nghệ nhân, thầy cúng, những người am hiểu phong tục. Đây là cách để di sản không chỉ được tái hiện trong một sự kiện mà tiếp tục có chỗ đứng trong đời sống cộng đồng.
Bên cạnh giá trị văn hóa, Lễ cấp sắc của người Dao cũng đặt ra một số vấn đề trong đời sống hiện đại. Chi phí tổ chức lớn, với nhiều lễ vật, gia súc, gia cầm khiến không ít gia đình, nhất là hộ nghèo, chịu áp lực kinh tế. Bên cạnh đó, những quy định kiêng khem, thủ tục kéo dài và yếu tố tâm linh khiến một bộ phận người trẻ chưa thực sự hiểu, gắn bó với nghi lễ.
Để bảo tồn bền vững, cần vận động người dân tổ chức nghi lễ phù hợp với điều kiện kinh tế, lược bỏ những thủ tục rườm rà nhưng không làm mất đi giá trị cốt lõi. Quan trọng hơn, cần phát huy vai trò của nghệ nhân, thầy cúng và người cao tuổi trong truyền dạy, giúp thế hệ trẻ hiểu ý nghĩa nhân văn, đạo lý và giá trị văn hóa của Lễ cấp sắc.
Đánh thức sức sống di sản
Trước thực tế đó, UBND xã Cẩm Vân phối hợp với Công ty CP Giáo dục và Đào tạo Lam Sơn tổ chức tập huấn, truyền dạy cho 25 học viên là những người có khả năng tiếp nhận, thực hành và tham gia bảo tồn di sản tại cộng đồng. Nội dung trọng tâm là phục dựng nguyên bản Lễ hoàn nguyện cấp sắc bậc 7 đèn, đồng thời hướng dẫn các tri thức, kỹ năng cần thiết để duy trì nghi lễ.
Việc lựa chọn phục dựng Lễ hoàn nguyện cấp sắc bậc 7 đèn có ý nghĩa thiết thực trong quá trình bảo tồn. Đây là nội dung đòi hỏi người thực hành phải có hiểu biết về phong tục, bài cúng và các quy trình liên quan. Thông qua hoạt động tập huấn, học viên có cơ hội tiếp cận, thực hành dưới sự hướng dẫn của người am hiểu, từng bước hình thành lực lượng có thể tham gia duy trì nghi lễ tại địa phương.
Phòng Văn hóa - Xã hội phối hợp với trưởng thôn theo dõi, giám sát quá trình triển khai; hỗ trợ nghệ nhân và các gia đình tham gia thực hành. Việc phục dựng được yêu cầu bảo đảm tính trang nghiêm, tôn trọng tính thiêng của nghi lễ, bám sát kịch bản khoa học và có sự tham gia của những người am hiểu phong tục. Đây cũng là yêu cầu quan trọng để hoạt động bảo tồn không làm sai lệch những giá trị vốn có của di sản.
Từ góc độ cộng đồng, bà Triệu Thị Yến, Bí thư Chi bộ thôn Thanh Sơn, cho rằng việc cụm Phú Sơn được lựa chọn triển khai nội dung bảo tồn văn hóa Dao Quần Chẹt không chỉ là niềm tự hào của bà con nơi đây mà còn là trách nhiệm chung của toàn thôn.
“Bảo tồn văn hóa không chỉ là giữ lại những gì cha ông đã để lại, mà quan trọng hơn là làm cho những giá trị tốt đẹp ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay và được truyền lại cho các thế hệ mai sau”, bà Yến chia sẻ.
Theo bà Yến, cộng đồng phải là chủ thể của công tác bảo tồn. Những người cao tuổi, nghệ nhân, thầy cúng và người am hiểu phong tục cần được lắng nghe, tạo điều kiện để truyền dạy tri thức cho lớp trẻ. Cùng với đó, cần sưu tầm, ghi chép, ghi âm, ghi hình để lưu giữ những giá trị có nguy cơ thất truyền. Đây là cách để những tri thức vốn được trao truyền chủ yếu bằng thực hành và truyền miệng có thêm cơ hội được bảo vệ lâu dài.
Bà Yến cũng cho biết, Chi bộ và Ban thôn Thanh Sơn xác định trách nhiệm tuyên truyền, vận động người dân tham gia; phối hợp với cơ quan chuyên môn kiểm kê, tư liệu hóa di sản; khuyến khích thế hệ trẻ tìm hiểu tiếng nói, trang phục, phong tục và tín ngưỡng của dân tộc mình. Sau sáp nhập, việc bảo tồn văn hóa tại cụm Phú Sơn cũng được xác định là nhiệm vụ chung, góp phần tăng cường sự đoàn kết giữa các cụm dân cư trong thôn.
Bảo tồn di sản, theo định hướng của địa phương, cần tôn trọng những giá trị nguyên bản, tốt đẹp và sự đồng thuận của người nắm giữ di sản; tránh làm biến dạng, thương mại hóa hoặc lợi dụng các yếu tố tâm linh. Việc giới thiệu, quảng bá văn hóa và gắn với phát triển du lịch cộng đồng có thể được tính đến, nhưng phải đặt yêu cầu bảo tồn lên hàng đầu.
Từ việc phục dựng một nghi lễ cụ thể, xã Cẩm Vân hướng tới tạo dựng nền tảng để cộng đồng tiếp tục thực hành, gìn giữ và trao truyền văn hóa truyền thống. Khi người dân, nhất là thế hệ trẻ, hiểu rõ ý nghĩa và tự hào về di sản của dân tộc mình, những giá trị ấy mới có thể tiếp tục hiện diện trong đời sống, thay vì chỉ còn được lưu giữ trong tư liệu.
