"Uống càng nhiều càng khỏe, tăng cường miễn dịch, hỗ trợ điều trị ung thư"... những thông điệp quen thuộc ấy đang xuất hiện dày đặc trong quảng cáo thực phẩm chức năng (TPCN), khiến không ít người tiêu dùng tin rằng đây là giải pháp sức khỏe thần kỳ.
Tuy nhiên, theo các chuyên gia, chính sự hiểu sai bản chất TPCN mới là mối nguy lớn nhất.
Ngày 24/1, tại Bàn tròn khoa học sức khỏe "Thực phẩm chức năng - Lợi và hại", do Chi nhánh Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam tổ chức tại TPHCM, chuyên gia an toàn thực phẩm Vũ Thế Thành nhấn mạnh, thực phẩm chức năng không phải là thực phẩm, càng không phải là thuốc. Nó chỉ có vai trò hỗ trợ sức khỏe trong những trường hợp nhất định, không có tác dụng điều trị bệnh.
Theo ông Vũ Thế Thành, TPCN có phạm vi rất rộng, từ trà thảo mộc, thảo dược, vitamin, khoáng chất đến các sản phẩm dinh dưỡng dành cho người bệnh.
Tuy nhiên, việc đánh đồng TPCN bổ hơn hay tốt hơn thực phẩm tự nhiên là một ngộ nhận nguy hiểm.
Nhiều hoạt chất được quảng cáo có khả năng chống oxy hóa, phòng ung thư thực chất mới chỉ được nghiên cứu trong phòng thí nghiệm với liều cao, chưa có giá trị ứng dụng thực tế trên người.
"Những chất có trong thực phẩm tự nhiên thường có tác dụng sinh học tốt hơn rất nhiều so với các chất bị chiết tách, tinh luyện để đưa vào TPCN.
Quảng cáo đã làm quá vai trò của chúng, khiến người dân hiểu sai rằng, các chất trong TPCN không tốt bằng các chất trong thực phẩm", ông Thành nói.
Chuyên gia này cũng cảnh báo việc trích dẫn "nghiên cứu khoa học" trong quảng cáo TPCN phần lớn không đáng tin cậy, khi cỡ mẫu rất nhỏ, không có giá trị chứng minh.
"Có những nghiên cứu chỉ vài chục người nhưng vẫn được mang ra quảng bá rầm rộ", ông Vũ Thế Thành nói và cảnh báo nguy cơ ngụy khoa học trong truyền thông về thực phẩm chức năng.
TPCN không phải thuốc, không thể thay thế điều trị y khoa
Làm rõ ranh giới giữa thuốc và TPCN, ThS. BS Phan Minh Trí, nguyên Phó Trưởng khoa Ngoại Tổng hợp - Viện Y Dược học Dân tộc TPHCM, cho biết, thuốc là sản phẩm điều trị bệnh, phải trải qua quy trình nghiên cứu khắt khe kéo dài hàng chục năm, từ thử nghiệm trong phòng thí nghiệm, trên động vật đến các giai đoạn thử nghiệm lâm sàng, trước khi được cơ quan quản lý như Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) công nhận.
"Thuốc không được FDA công nhận thì rất khó bán, gần như không ai quan tâm. Ngược lại, khi đã được công nhận, sản phẩm đó buộc phải chứng minh đầy đủ về hiệu quả và độ an toàn", ông nói.
Chính vì vậy, các nhà sản xuất thực phẩm chức năng không “dại” để quảng bá sản phẩm của mình là thuốc, theo BS Trí. Thay vào đó, họ chỉ cần đăng ký dưới dạng an toàn thực phẩm, đưa sản phẩm ra thị trường, sau đó mới khéo léo lồng ghép ngôn ngữ quảng cáo.
"Hầu hết quảng cáo trên truyền hình hiện nay là thực phẩm chức năng, bao giờ cũng kèm câu ‘sản phẩm này không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh’, nhưng thường được đọc rất nhanh, rất nhỏ", ông phân tích.
Từ góc nhìn người tiêu dùng, BS Trí cho rằng tâm lý chuộng sự tiện lợi cũng góp phần khiến thị trường thực phẩm chức năng bùng nổ.
"Thay vì tự mua nguyên liệu về chế biến, nhiều người chọn mua thực phẩm chức năng cho nhanh. Chính sự tiện lợi này đã giúp không ít sản phẩm sống khỏe, thậm chí mang lại doanh thu hàng nghìn tỷ đồng", BS Trí nhận định.
Theo BS Trí, không ít sản phẩm mang danh y học cổ truyền hoặc thảo dược thực chất cũng chỉ là TPCN, khi chưa trải qua các nghiên cứu thực chứng theo tiêu chuẩn y khoa hiện đại.
Việc người dân tin tưởng tuyệt đối vào quảng cáo, thậm chí bỏ qua phác đồ điều trị chính thống, tiềm ẩn nhiều hệ lụy.
Các chuyên gia thống nhất rằng, TPCN không xấu, nếu được sử dụng đúng cách, đúng đối tượng.
Chẳng hạn, người cao tuổi thiếu vitamin B12 do giảm hấp thu có thể cần bổ sung trong thời gian ngắn, dưới sự hướng dẫn của bác sĩ. Tuy nhiên, việc dùng liều cao, kéo dài, hoặc tự ý kết hợp nhiều loại TPCN là điều cần tránh.
"Khi thiếu chất nghiêm trọng, bác sĩ có thể chỉ định dùng liều cao trong thời gian ngắn. Còn sử dụng tràn lan, theo lời quảng cáo, thì rủi ro rất lớn", ông Vũ Thế Thành lưu ý.
Từ góc độ người tiêu dùng, các diễn giả khuyến nghị cần tỉnh táo trước quảng cáo, không đánh đồng ý kiến cá nhân của các giáo sư, tiến sĩ với bằng chứng khoa học.
Đặc biệt, không coi TPCN là phao cứu sinh cho sức khỏe. Thực phẩm tự nhiên, chế độ ăn cân đối và điều trị y khoa đúng chuẩn vẫn là nền tảng bền vững nhất.
