Ngày 1/4, Đài RT đã đăng tải nhận định của ông Fyodor Lukyanov, Tổng Biên tập tạp chí Russia in Global Affairs, Chủ tịch Đoàn Chủ tịch Hội đồng Chính sách Đối ngoại và Quốc phòng, đồng thời là Giám đốc nghiên cứu của Câu lạc bộ Thảo luận Quốc tế Valdai.
Theo ông Fyodor Lukyanov, kết cục của cuộc xung đột với Iran có thể quyết định năng lực của Mỹ trên trường quốc tế trong nhiều năm tới. Đây là lý do khiến diễn biến hiện nay tại Tây Á mang ý nghĩa vượt xa phạm vi khu vực.
Chính sách của Mỹ đối với Iran ngày càng thiếu nhất quán. Thay vì tập trung vào các tuyên bố thay đổi, có thể thấy Mỹ dường như cho rằng đây là thời điểm thích hợp để hành động, dựa trên nhận định về một “cửa sổ dễ tổn thương” của Iran.
Xét riêng lẻ, mục tiêu này có phần mang tính toán chiến lược. Một cuộc tấn công được thực hiện hiệu quả có thể đồng thời đạt nhiều mục tiêu: Giải quyết các vấn đề lịch sử từ năm 1979, thay đổi chính quyền bị coi là đối đầu với Israel, gia tăng ảnh hưởng đối với các nguồn năng lượng và tuyến vận tải, cũng như làm suy yếu các dự án hợp tác khu vực.
Đánh giá về năng lực và vị thế của Iran
Tuy nhiên, những kỳ vọng này được cho là dựa trên một đánh giá chưa chính xác. Iran không giống Iraq năm 2003 hay Afghanistan năm 2001. Năng lực quân sự của nước này được nhận định là đáng kể, với khả năng gây gián đoạn đối với thương mại và dòng chảy năng lượng toàn cầu.
Vị trí địa lý của Iran được xem là một yếu tố quan trọng. Ngay cả mức độ leo thang hạn chế cũng có thể ảnh hưởng đến các tuyến vận tải và ổn định kinh tế vượt ra ngoài Trung Đông, tác động tới lợi ích của Mỹ và các đối tác.
Bối cảnh chính trị hiện nay cũng khác so với các chiến dịch trước đây của Mỹ. Việc sử dụng sức mạnh trong điều kiện thiếu các cơ sở chính thức như trước đây khiến một số đối tác của Mỹ thận trọng hơn khi cân nhắc mức độ tham gia.
Giả định ban đầu được cho là Iran sẽ nhanh chóng chấp nhận các điều kiện. Tuy nhiên, hình thức “chấp nhận” này chưa được xác định rõ, có thể là thay đổi chính quyền, tuân thủ theo sức ép hoặc đạt được một thỏa thuận hạn chế quyền lực.
Khi xung đột kéo dài, một câu hỏi quan trọng được đặt ra: Điều gì được coi là thành công?
Bài toán chiến lược và áp lực đối với Mỹ
Tình huống này phản ánh sự thay đổi trong chính sách đối ngoại của Mỹ. Khái niệm “America First” thường được hiểu là hạn chế can thiệp, nhưng trên thực tế lại hướng tới việc đạt mục tiêu với chi phí thấp và hạn chế cam kết.
Cách tiếp cận này từng mang lại hiệu quả trong một số trường hợp, khi Mỹ sử dụng sức mạnh kinh tế để gây sức ép. Tuy nhiên, phương thức này gặp thách thức khi đối mặt với những tình huống khó kiểm soát.
Việc tạo ra một cuộc khủng hoảng địa chính trị lớn và kỳ vọng các bên khác chịu tác động trong khi Mỹ đạt lợi ích tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với toàn bộ hệ thống quốc tế.
Trong quá khứ, vai trò lãnh đạo của Mỹ thường gắn với khái niệm “trật tự thế giới tự do”, nơi lợi ích của Mỹ được xem là gắn liền với lợi ích chung. Tuy nhiên, cách tiếp cận hiện nay được cho là khác biệt, với giả định rằng lợi ích của Mỹ có thể đạt được thông qua việc điều chỉnh lại cân bằng lợi ích.
Sự thay đổi này kéo theo nhiều hệ quả. Khi không còn tập trung vào việc duy trì ổn định, một cường quốc có thể phải dựa nhiều hơn vào các biện pháp gây sức ép, trong đó yếu tố uy tín đóng vai trò quan trọng.
Iran được xem là một phép thử trong bối cảnh này.
Mỹ đã lựa chọn đối mặt với thách thức này, khiến mức độ rủi ro trở nên cao hơn. Nếu không đạt được kết quả rõ ràng, điều đó có thể đặt ra câu hỏi về khả năng của Mỹ trong việc duy trì vai trò toàn cầu.
Điểm khác biệt của xung đột hiện nay so với trước đây nằm ở cách tiếp cận, với trọng tâm là thể hiện sức mạnh và lợi ích, ít bị ràng buộc bởi các yếu tố pháp lý hoặc ý thức hệ.
Điều này khiến việc xác định “chiến thắng” trở nên vừa cấp bách vừa khó khăn. Trong một cuộc xung đột được lựa chọn, tiêu chí thành công không được xác định trước, nhưng một số kết quả nhất định có thể không đáp ứng kỳ vọng, chẳng hạn việc Iran vẫn kiểm soát eo biển Hormuz.
Càng kéo dài mà không có kết quả rõ ràng, áp lực đối với Mỹ càng gia tăng.
Kết luận cho thấy Mỹ cần đạt được một kết quả mang tính quyết định. Ngược lại, một cuộc xung đột kéo dài không rõ kết cục có thể ảnh hưởng tới vị thế của nước này không chỉ tại Trung Đông mà còn trên toàn cầu.
Trong khi đó, khả năng đạt được thỏa thuận thông qua đàm phán được đánh giá là thấp, khi yêu cầu của các bên còn cách biệt lớn. Điều này khiến nguy cơ leo thang trở thành kịch bản có khả năng xảy ra.
Những rủi ro là rõ ràng, nhưng chi phí của việc không đạt được mục tiêu cũng được cho là đáng kể đối với Mỹ.
