Phân luồng học sinh sau THCS: Khi học nghề làm lựa chọn chủ động

Xu hướng này đang định hình lại cách phân luồng sau THCS, mở ra cơ hội phát triển bền vững cho học sinh từ tuổi 15.

Chú trọng năng lực thực tế

Một chuyển động đáng chú ý đã diễn ra trong kỳ tuyển sinh năm học 2026 - 2027 trên bình diện giáo dục toàn quốc, thể hiện đặc biệt rõ nét tại các đô thị lớn: hàng chục nghìn học sinh quyết định không đăng ký dự thi vào lớp 10 THPT công lập. Riêng tại Hà Nội và TPHCM, tỷ lệ học sinh chủ động rẽ hướng ngay sau khi tốt nghiệp trung học cơ sở chiếm khoảng 13% đến 14%, tương đương 17.000 em ở mỗi thành phố.

Đánh giá về số liệu này, ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TPHCM, nhận định thực tế trên phản ánh sự thay đổi mang tính bước ngoặt trong tư duy chọn con đường học tập. Trước đây, trường THPT công lập gần như là lựa chọn duy nhất. Song, học sinh hiện nay vừa tốt nghiệp THCS có nhiều hướng đi đa dạng, mang tính thực tế cao, phù hợp năng lực và sở trường cá nhân.

Việc ngày càng nhiều phụ huynh tại TPHCM chủ động định hướng cho con lựa chọn học nghề sớm cho thấy nhận thức xã hội về giáo dục nghề nghiệp đã chuyển biến sâu sắc. Thay vì dồn sức vào cánh cửa lớp 10 bằng mọi giá, nhiều gia đình bắt đầu đánh giá toàn diện về năng lực thực chất, tâm lý học tập và cơ hội nghề nghiệp tương lai của con em mình. Học sinh đăng ký theo học tại trường trung cấp, cao đẳng với chương trình đào tạo song hành, hoặc tham gia các mô hình kỹ năng chuẩn quốc tế, đón đầu lĩnh vực công nghệ số, thiết kế, dịch vụ và kỹ thuật ứng dụng.

Theo ông Trần Anh Tuấn, đây là xu thế tất yếu, phù hợp với biến động của thị trường lao động thời đại chuyển đổi số. Tiêu chí “học để làm được việc”, sở hữu bộ kỹ năng vững chắc, gia nhập thị trường sớm và giảm thiểu áp lực thi cử đang được đặt lên hàng đầu.

Rất nhiều học sinh có năng lực thực hành xuất sắc, tư duy nhạy bén và định hướng nghề nghiệp rõ ràng đã dũng cảm chọn hướng đi khác thay vì cố chen chân vào trường công lập. Nhờ sự thay đổi tư duy này, bài toán phân luồng sau trung học cơ sở không còn mang ý nghĩa khiên cưỡng là biện pháp “giảm tải” cho các trường THPT, mà thực sự trở thành bệ phóng vững chắc cho những cá nhân muốn sớm tiếp cận thế giới nghề nghiệp thực thụ.

Dưới góc nhìn chuyên gia dự báo nhân lực, ông Trần Anh Tuấn cho rằng phụ huynh cần cân nhắc kỹ ba vấn đề cốt lõi khi chọn trường nghề cho con ở tuổi 15. Trước hết, việc học phải xuất phát từ đúng năng lực và đam mê của học sinh. Bối cảnh chuyển đổi số đang đặt ra yêu cầu rất cao về đội ngũ lao động trẻ có tay nghề vững, kỹ năng thực hành tốt và khả năng thích ứng linh hoạt. Vì vậy, thay vì chạy theo tâm lý đám đông, phụ huynh nên ưu tiên sở trường riêng của con.

Bên cạnh đó, mô hình đào tạo song hành giữa dạy nghề và dạy văn hóa phổ thông cần được ưu tiên. Cách tổ chức này giúp học sinh vừa rèn tay nghề thành thạo, vừa giữ vững nền tảng kiến thức phổ thông. Trong quá trình học, các em còn được bồi dưỡng kỹ năng mềm, ngoại ngữ và tư duy công nghệ số. Nhờ đó, sau tốt nghiệp, các em có thể đi làm ngay hoặc tiếp tục học liên thông lên cao, đáp ứng linh hoạt yêu cầu của thị trường lao động.

Cuối cùng, việc chọn ngành cần bám sát nhu cầu nhân lực thực tế thay vì chạy theo trào lưu. Phụ huynh nên cùng con đối chiếu năng lực cá nhân với xu hướng tuyển dụng của xã hội để đưa ra quyết định phù hợp, tránh chọn ngành chỉ vì “đang hot” mà thiếu tính bền vững.

Đào tạo gắn liền thực tiễn

Để hiện thực hóa trọn vẹn kỳ vọng của xã hội và thay đổi tận gốc định kiến về học nghề, vai trò của các cơ sở đào tạo rất quan trọng. TS Đặng Minh Sự, chuyên gia giáo dục nghề nghiệp tại TPHCM cho biết, quá trình giảng dạy học sinh 15 tuổi đang được các trường triển khai nghiêm ngặt, bám sát ba nguyên tắc sư phạm thực tiễn.

Nguyên tắc đầu tiên là quyết liệt giảm tải lý thuyết hàn lâm, tăng cường không gian trải nghiệm và thực hành. Các nhà giáo dục hiểu rõ học sinh lứa tuổi này tiếp thu tốt nhất qua hình ảnh trực quan và thao tác tay tại xưởng. Vì vậy, các trường nghề chủ động cắt giảm lý thuyết, đẩy mạnh tỷ lệ thực hành ngay từ học kỳ thứ nhất nhằm khơi dậy đam mê.

Tiếp đó là tích hợp song song việc dạy văn hóa và nghề nghiệp nhịp nhàng. Thời khóa biểu được bố trí xen kẽ giữa giờ học văn hóa, rèn luyện kỹ năng mềm và thực hành chuyên môn. Cuối cùng là chú trọng rèn luyện kỹ năng thích nghi và kỷ luật lao động. Học sinh mới vào trường nghề vẫn còn non nớt tâm lý, do đó nhà trường tập trung rèn tác phong công nghiệp, uốn nắn kỹ năng giao tiếp, bồi dưỡng năng lực số và kỹ năng làm việc nhóm trước khi đi sâu vào kỹ thuật chuyên môn phức tạp.

Để khẳng định uy tín và cam kết đầu ra việc làm, TS Đặng Minh Sự cho biết các trường nghề hiện triển khai đồng bộ chiến lược đào tạo theo đơn đặt hàng, bám sát nhu cầu tuyển dụng thực tế.

Ngay từ khâu xây dựng chương trình, doanh nghiệp được mời tham gia trực tiếp để giáo trình cập nhật kỹ năng nghề mới nhất và quy trình làm việc chuẩn. Thời lượng thực tập thực chiến cũng được tăng mạnh, đưa học sinh vào môi trường làm việc thật dưới sự kèm cặp của chuyên gia, nhờ đó nhiều em được giữ lại làm việc chính thức sau kỳ thực tập.

Bên cạnh đó, nhà trường chủ động ký kết hợp tác tuyển dụng đầu ra, nhất là ở các ngành đang khát nhân lực như chăm sóc sắc đẹp, nhà hàng - khách sạn, để đảm bảo cơ hội việc làm cho học sinh ngay khi tốt nghiệp. Song song với đào tạo chuyên môn, các trường đặc biệt chú trọng rèn luyện thái độ làm việc.

Sau tốt nghiệp, mối liên kết giữa nhà trường và học sinh vẫn được duy trì bền chặt thông qua hệ sinh thái hỗ trợ tư vấn việc làm, thường xuyên cập nhật nhu cầu tuyển dụng cho mạng lưới cựu học sinh. Thực tiễn sôi động của thị trường lao động TPHCM đã cho thấy tính hiệu quả của hướng đi này.