Người thầy trong thế giới trí tuệ nhân tạo: Đổi mới dẫn lối, nhân văn làm nền

Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào dạy học, cô Vũ Thị Huyền Trang và cô Hoàng Thị Thanh Hằng, Trường THPT Trần Can (Điện Biên), mong muốn giúp học sinh tiếp cận kiến thức sinh động, chủ động hơn.

Với hai cô, công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi góp phần khơi dậy hứng thú học tập, giúp học trò tự tin và được quan tâm, đồng hành trong quá trình trưởng thành.

Để học trò không sợ trả lời sai

Ở Trường THPT Trần Can (Điện Biên), trong trò chơi tiếng Anh do cô Vũ Thị Huyền Trang thiết kế, học sinh trả lời sai chưa phải dừng lại mà được gợi ý và thử thêm lần nữa. Giữa những yêu cầu về câu hỏi, cấp độ và cách tính điểm, cô đặt ra nguyên tắc: “Không chê sai”.

Ở môn Địa lí, cô Hoàng Thị Thanh Hằng cũng quan tâm đến những học sinh dễ nản khi nhiệm vụ quá khó. Hình ảnh sinh động có thể thu hút sự chú ý, nhưng để học sinh hiểu bài vẫn cần cách dẫn dắt của giáo viên. “AI chỉ là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế con người”, cô Hằng chia sẻ.

Cùng là Phó Bí thư Đoàn Trường THPT Trần Can, hai cô giáo chọn những cách khác nhau để làm mới giờ học. Phía sau mỗi sản phẩm công nghệ là trăn trở quen thuộc của nghề giáo: làm sao để học sinh rụt rè mạnh dạn tham gia, em tiếp thu chậm theo kịp và mỗi em đều có cơ hội tiến bộ.

Dạy tiếng Anh, cô Huyền Trang hiểu những khó khăn khi ôn tập trong lớp đông, trình độ không đồng đều. Thời lượng tiết học có hạn, trong khi học sinh cần được luyện tập, tham gia và nhận ra lỗi sai. Với những em tiếp thu chậm, việc trả lời trước lớp đôi khi tạo thêm áp lực.

Từ đó, cô xây dựng trò chơi “English Knowledge City – Thành phố Tri thức Tiếng Anh”, lồng ghép kiến thức vào hoạt động xây dựng thành phố. Mỗi nhiệm vụ hoàn thành trở thành một dấu mốc tiến bộ. Học sinh có thể chơi theo đội hoặc cá nhân, không bắt buộc mỗi em có thiết bị riêng.

Trò chơi gồm bốn cấp độ, từ từ vựng, ngữ pháp cơ bản đến hội thoại và đọc hiểu. Học sinh còn yếu bắt đầu với nhiệm vụ vừa sức, trong khi các em khá, giỏi tiếp tục thử thách ở những chặng sau. Mỗi phần hoàn thành góp thêm một công trình vào thành phố, giúp người học nhìn thấy kết quả nỗ lực của mình.

Cô Trang không chỉ chú ý đến đáp án đúng. Khi học sinh trả lời sai, hệ thống chưa đưa ra đáp án ngay mà cung cấp gợi ý ngắn, dùng ngôn ngữ đơn giản để các em thử lại. Cô cũng đặt ra những nguyên tắc như “Không tạo áp lực kiểm tra nặng nề”, “Ưu tiên học sinh yếu được tham gia”.

Mùa A Pó, học sinh lớp 11B3, chia sẻ: “Em thích những phần ôn tập bằng trò chơi vì được cùng các bạn trao đổi để trả lời. Khi chọn sai, có gợi ý để làm lại nên em bớt ngại hơn. Có câu em vẫn chưa hiểu, cô Trang giải thích thêm và cho em thời gian suy nghĩ. Với em, được cô động viên giúp em tự tin hơn, dám hỏi những điều trước đây còn ngại nói”.

Cô Trang cho biết: “Khi một học sinh chưa trả lời được, điều tôi mong là em vẫn muốn thử tiếp. Tôi đưa yêu cầu không chê sai vào trò chơi vì không muốn các em mang cảm giác sợ mắc lỗi vào giờ học. Có em cần một gợi ý, có em cần cô giải thích lại chậm hơn. Công cụ có thể hỗ trợ phần gợi ý, còn người biết lúc nào nên chờ, lúc nào cần đến gần để giúp em vẫn là giáo viên”.

Sự quan tâm ấy thể hiện trong cách cô xây dựng trò chơi: học sinh không nhất thiết có thiết bị riêng, có thể tham gia theo đội hoặc cá nhân; câu hỏi được điều chỉnh theo khối lớp, bài học và nội dung ôn tập. Công nghệ chỉ phát huy tác dụng khi phù hợp với điều kiện dạy học và đối tượng học sinh.

Để xây dựng trò chơi, cô dùng ChatGPT hỗ trợ soạn câu lệnh, sau đó chuyển yêu cầu sang Canva AI. Giáo viên vẫn lựa chọn kiến thức, phân chia độ khó, kiểm tra đáp án và dự liệu cách học sinh tiếp nhận phản hồi. Giao diện có thể tạo nhanh, nhưng để hoạt động phù hợp với người học vẫn cần sự cân nhắc của người dạy.

Cô Trang chia sẻ: “Điều khiến tôi vui không chỉ là một đáp án đúng. Tôi mong thấy em vốn ngại học chịu tham gia, dám hỏi lại khi chưa hiểu. Sự tiến bộ ấy đôi khi rất nhỏ, nhưng nếu cô nhận ra và động viên đúng lúc, em sẽ có thêm tự tin. Tôi muốn dùng công nghệ để có thêm thời gian cho những việc như thế”.

Mở rộng thế giới từ một lớp học

Với cô Hoàng Thị Thanh Hằng, khó khăn bắt đầu từ khoảng cách giữa trang sách và trải nghiệm của học sinh. Địa lí lớp 11 đưa các em đến nhiều khu vực, quốc gia trên thế giới, nhưng học sinh miền núi ít có điều kiện đến tận nơi. Vì vậy, tên một dãy núi hay một vùng lãnh thổ đôi khi vẫn xa lạ, dù đã được nhắc đến nhiều lần trong bài học.

Trong năm học 2025 - 2026, cô Hằng cùng cô Nguyễn Thị Thanh Hòa thực hiện sáng kiến sử dụng Google Earth trong dạy học Địa lí 11, áp dụng tại hai lớp 11B1 và 11B3. Mục tiêu là tạo điều kiện để học sinh trực tiếp thao tác, tìm kiếm thông tin, đặt câu hỏi và giải thích vấn đề, thay vì chỉ quan sát hình ảnh do giáo viên trình chiếu.

Khi học về Tây Nam Á, từng cặp học sinh kết hợp sách giáo khoa với bản đồ số để xác định vị trí, quan sát địa hình, hoang mạc, từ đó liên hệ với điều kiện tự nhiên và kinh tế của khu vực. Câu hỏi “Tại sao ở Tây Nam Á thiếu nước nhưng lại giàu tài nguyên dầu mỏ?” đòi hỏi các em trao đổi, kết nối thông tin và tự tìm lời giải thích.

Trong hoạt động này, vai trò của giáo viên thể hiện ở cách giao nhiệm vụ và theo dõi quá trình học tập. Cô hỗ trợ học sinh thao tác, gợi ý hướng tìm hiểu, lắng nghe phần trình bày; các nhóm bổ sung ý kiến cho nhau trước khi kiến thức được hệ thống, chuẩn hóa. Bản đồ số mở rộng không gian quan sát, còn câu hỏi của giáo viên giúp học sinh xác định điều cần tìm hiểu.

Khảo sát của nhóm tác giả trên 68 học sinh cho thấy, sau khi áp dụng sáng kiến, số em không hứng thú với môn học giảm từ 47 xuống 9; số em rất hứng thú tăng từ 3 lên 26. Trong phạm vi hai lớp tham gia, kết quả này là cơ sở để nhóm tác giả tiếp tục tìm kiếm những cách dạy học phù hợp hơn với học sinh.

Cùng với bản đồ số, cô Hằng xây dựng ý tưởng “Phòng học AI - Thế giới ảo trong dạy học Địa lí”, sử dụng hình ảnh, video, trò chơi, bài hát và nhân vật hỗ trợ. Các học liệu được giới thiệu trong những nội dung về vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ Việt Nam, điều kiện tự nhiên và hoạt động học nhóm.

Triệu Thị Quỳnh Châu, học sinh lớp 12C4, chia sẻ: “Em thích cách cô Hằng dùng hình ảnh, bản đồ và trò chơi để giúp chúng em tìm hiểu bài. Những nội dung khó hình dung trở nên dễ hiểu hơn, chúng em cũng có nhiều cơ hội trao đổi và đặt câu hỏi. Điều em quý ở cô là khi học sinh chưa hiểu, cô sẵn sàng giải thích lại, gợi ý để chúng em tự tìm câu trả lời. Nhờ vậy, em thấy mình mạnh dạn hơn, không quá ngại khi nói chưa đúng”.

Cô Hằng bộc bạch: “Tôi muốn học sinh được nhìn thế giới rộng hơn qua bài Địa lí, nhưng không muốn các em chỉ xem hình ảnh rồi thôi. Có em cần cô gợi mở thêm mới dám nói điều mình nghĩ. Khi ấy, tôi phải nghe để biết em đang hiểu đến đâu. Hình ảnh có thể giống nhau trên màn hình, còn cách cô giúp từng học sinh thì không thể giống nhau hoàn toàn”.

Trong quy trình xây dựng học liệu, sau khi sử dụng công cụ tạo sản phẩm, cô luôn kiểm tra lại tính chính xác của nội dung. Tư liệu cần có nguồn gốc rõ ràng và được rà soát trước khi đưa vào giảng dạy. Cô cũng đề xuất khuyến khích học sinh phản hồi, phản biện và cùng chỉnh sửa sản phẩm do AI tạo ra.

Như vậy, giờ học không chỉ giúp học sinh tiếp nhận kiến thức mà còn tạo cơ hội để các em biết đặt câu hỏi với chính công cụ mình sử dụng. Một hình ảnh đẹp hay lời giải mạch lạc không có nghĩa là thông tin đó chính xác. Học sinh cần được hướng dẫn kiểm chứng, đối chiếu và trình bày căn cứ cho nhận định của mình. Trách nhiệm chuyên môn của giáo viên vì thế vẫn hiện diện trong từng học liệu.

Cô Hằng nhấn mạnh: “Giáo viên giữ vai trò định hướng, dẫn dắt, tạo cảm xúc và xây dựng mối quan hệ với học sinh”. Bởi vậy, việc ứng dụng công nghệ để rút ngắn thời gian thiết kế, chuẩn bị học liệu không chỉ nhằm đổi mới giờ học, mà còn hướng tới mục tiêu giúp giáo viên có thêm thời gian tương tác và hỗ trợ những học sinh còn gặp khó khăn.

Khoảng thời gian dành để hiểu học trò

Từ hai môn học khác nhau, cô Trang và cô Hằng cùng hướng đến mục tiêu dành thêm sự quan tâm cho người học. Trò chơi có thể phản hồi một đáp án, dữ liệu có thể ghi lại thời gian hoàn thành nhiệm vụ. Nhưng để hiểu vì sao một học sinh chưa làm được, giáo viên vẫn cần hỏi, lắng nghe và quan sát.

“Máy có thể cho biết một em chưa hoàn thành bài, nhưng tôi vẫn cần hỏi xem em gặp khó khăn gì. Tôi không muốn vì có nhiều công cụ hơn mà cô trò lại ít nói chuyện với nhau. Nếu tiết kiệm được thời gian nhờ AI, tôi muốn dành phần thời gian ấy để nghe học sinh, giải thích thêm và giúp các em tự tin hơn”, cô Hằng nói.

Những chia sẻ ấy cần được nối tiếp bằng sự gần gũi trong đời sống học đường. Hiểu học sinh đòi hỏi thời gian và sự tin cậy, bởi không phải băn khoăn nào các em cũng dễ dàng nói ra trước lớp. Người thầy cần tạo không khí cởi mở, để học trò biết rằng mình có thể hỏi khi chưa hiểu và tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp khó khăn.

Trong vai trò Phó Bí thư Đoàn trường, hai cô còn có điều kiện gắn bó với học sinh qua cả công việc chuyên môn và hoạt động Đoàn. Các sản phẩm do hai cô xây dựng đều chú trọng sự hợp tác, tính chủ động và cơ hội tham gia của học trò. Nhìn từ góc độ ấy, đổi mới phương pháp dạy học không chỉ là thay đổi cách truyền đạt kiến thức, mà còn là tạo điều kiện để học sinh mạnh dạn hơn và có trách nhiệm với việc học của mình.

Làm chủ công nghệ cũng có nghĩa là biết những giới hạn cần thiết. Cô Hằng đề xuất hướng dẫn học sinh tôn trọng bản quyền, không cung cấp thông tin cá nhân khi tương tác với các công cụ AI. Với sản phẩm của cô Trang, giáo viên có thể chỉnh sửa câu hỏi, đáp án và lời giải cho phù hợp với mục tiêu bài học. Dù sử dụng công cụ nào, người dạy vẫn phải chịu trách nhiệm về nội dung đưa đến học sinh.

Bản thân giáo viên cũng cần chủ động học hỏi trước những thay đổi của công nghệ. Tìm hiểu một công cụ mới, xây dựng câu hỏi rồi điều chỉnh hoạt động cho phù hợp với từng lớp học đều đòi hỏi thời gian và sự kiên trì. Điều đáng ghi nhận ở hai cô giáo Trường THPT Trần Can là tinh thần chủ động bắt tay vào làm, xuất phát từ chính những khó khăn trong giảng dạy và mong muốn giúp học sinh học tốt hơn.

Một câu lệnh có thể giúp dựng nên thành phố, bản đồ số có thể mở ra những vùng đất xa. Nhưng để học sinh đang rụt rè dám nói, em chưa hiểu bài vẫn muốn thử lại, vẫn cần sự lắng nghe và động viên của người thầy. Khi công nghệ làm thay đổi phương tiện dạy học, sự tận tâm ấy vẫn là điều giúp cô và trò gắn bó, đồng hành cùng nhau.