Tuy nhiên, sau những ngày nghỉ dài, không ít trẻ rơi vào tình trạng đảo lộn sinh hoạt, ảnh hưởng đến sức khỏe, tâm lý và việc học tập. Việc lựa chọn hoạt động phù hợp trong và sau Tết đóng vai trò quan trọng giúp trẻ có một kỳ nghỉ trọn vẹn, đúng cách.
Vui đón Tết Nguyên đán nhưng đó cũng là giai đoạn “xáo trộn” nhất trong nếp sinh hoạt gia đình. Trẻ ngủ muộn hơn vì đi chúc Tết, dậy trễ vì không phải đến trường, ăn uống thất thường vì bánh kẹo tràn ngập, thời gian sử dụng thiết bị điện tử tăng vọt. Những thay đổi ngắn hạn này tác động trực tiếp đến đồng hồ sinh học, cảm xúc và hành vi của trẻ.
Vòng lặp quen thuộc
Nhiều phụ huynh chia sẻ: Chỉ sau vài ngày nghỉ Tết, trẻ trở nên cáu gắt, khó ngủ, chán ăn hoặc ngược lại là ăn vặt liên tục; khi quay lại nhịp sinh hoạt cũ thì mệt mỏi, uể oải, thậm chí “khủng hoảng” kéo dài hàng tuần. Thực trạng này không còn là chuyện cá biệt mà đang trở thành vòng lặp quen thuộc mỗi dịp Tết ở các gia đình Việt.
Theo ghi nhận từ một số trường mầm non và tiểu học tại Hà Nội và TP.HCM, trong tuần đầu sau Tết, tỷ lệ trẻ đi học muộn, buồn ngủ trong giờ học tăng rõ rệt so với thời điểm trước kỳ nghỉ. Nhiều giáo viên cho biết, có lớp mất 1–2 tuần để trẻ “vào guồng” trở lại.
Cô Lê Thị Hạnh, giáo viên mầm non với hơn 15 năm kinh nghiệm tại một trường công lập ở quận Hoàng Mai (Hà Nội), cho biết: “Tuần đầu sau Tết, lớp tôi gần như ngày nào cũng có trẻ đến muộn. Nhiều bé vừa vào lớp đã ngáp liên tục, không còn sự háo hức như trước. Có bé ngủ gật ngay trong giờ hoạt động buổi sáng, điều rất hiếm khi xảy ra trong năm học”. Theo cô Hạnh, phải sau khoảng 7–10 ngày, nhịp sinh hoạt của lớp mới dần ổn định.
Ở bậc tiểu học, tình trạng này cũng không hiếm gặp. Cô Trần Bích Ngọc, giáo viên lớp 2 tại phường Cầu Giấy (Hà Nội), chia sẻ: “Sau Tết, học sinh không chỉ buồn ngủ mà còn giảm khả năng tập trung rõ rệt. Có em ngồi học nhưng lơ đãng, dễ cáu gắt khi bị nhắc nhở. Giáo viên buộc phải giảm tốc độ bài giảng trong những buổi đầu, dành nhiều thời gian cho hoạt động khởi động, trò chuyện để giúp các em thích nghi dần, từng bước trở lại nhịp học tập bình thường”.
Nguyên nhân chủ yếu, theo các giáo viên, đến từ việc trẻ đi ngủ muộn liên tiếp trong những ngày Tết. Không gian gia đình đông đúc, khách khứa ra vào, ti vi bật gần như cả ngày, các hoạt động chúc Tết kéo dài đến tối khiến giờ ngủ của trẻ bị đẩy lùi từ một đến hai tiếng so với ngày thường. Với trẻ mầm non và tiểu học – nhóm tuổi có nhu cầu ngủ cao và phụ thuộc nhiều vào thói quen – sự thay đổi này đủ để làm rối loạn nhịp sinh học.
Chị Lê Thu Hà (35 tuổi, Hà Nội), mẹ của bé trai 6 tuổi, chia sẻ: “Trước Tết, con ngủ lúc 21h, sáng dậy rất đúng giờ. Nhưng sang mùng 2, mùng 3 Tết, gần 23h con mới ngủ. Sau Tết đi học lại, sáng nào cũng khóc, kêu mệt. Mất gần hai tuần tôi mới có thể đưa con trở lại nề nếp cũ”.
Tương tự, anh Nguyễn Văn Huy (Đà Nẵng) cho biết: “Gia đình đông họ hàng, tôi không nỡ ép con đi ngủ sớm hay ăn uống kiêng khem. Nghĩ Tết thì cho thoải mái, ai ngờ sau đó con biếng ăn, tối không chịu ngủ”. Điểm chung trong các chia sẻ của phụ huynh là sự lúng túng: biết rằng cần giữ nề nếp cho trẻ, nhưng lại khó thực hiện trong không khí lễ Tết và áp lực từ gia đình, họ hàng.
Bên cạnh giấc ngủ, chế độ ăn uống trong dịp Tết cũng là yếu tố khiến giáo viên và nhân viên y tế học đường lo ngại. Cô Nguyễn Thị Điệp, phụ trách y tế học đường tại một trường tiểu học ở TP.HCM, cho biết: “Sau Tết, số học sinh than đau bụng, chán ăn hoặc mệt mỏi tăng lên. Nhiều em quen ăn bánh kẹo, nước ngọt trong kỳ nghỉ nên khi quay lại bữa ăn bán trú thì ăn rất ít, thậm chí bỏ bữa”.
Bánh chưng, mứt Tết, nước ngọt, đồ ăn nhanh… trở thành “bữa phụ” thường xuyên của trẻ trong dịp Tết. Một khảo sát nhỏ của các nhóm phụ huynh trên mạng xã hội cho thấy, trong kỳ nghỉ Tết, tần suất trẻ ăn đồ ngọt và đồ chế biến sẵn tăng gấp 2–3 lần so với ngày thường. Hệ quả là sau Tết, nhiều trẻ gặp vấn đề tiêu hóa, chán ăn bữa chính, tăng cân nhanh hoặc sụt cân do bỏ bữa. Đáng chú ý, tình trạng này xuất hiện ở cả trẻ thành thị lẫn nông thôn, cho thấy sự xáo trộn sinh hoạt trong dịp Tết mang tính phổ biến, không phụ thuộc vào điều kiện sống.
Sử dụng thiết bị điện tử kéo dài
Trong bối cảnh người lớn bận rộn tiếp khách, dọn dẹp, nấu nướng, điện thoại và máy tính bảng trở thành “người trông trẻ bất đắc dĩ”. Nhiều phụ huynh thừa nhận cho con sử dụng thiết bị điện tử lâu hơn bình thường để giữ yên lặng trong nhà, nhất là khi có khách hoặc trong những buổi sum họp kéo dài.
Ở góc nhìn của trẻ, thiết bị điện tử không chỉ là công cụ giải trí mà dần trở thành hoạt động chiếm trọn phần lớn thời gian trong ngày. Minh Khang (8 tuổi, Hà Nội) kể: “Mấy ngày Tết con được chơi điện thoại nhiều hơn vì bố mẹ bận. Con xem video tới khuya, lúc buồn ngủ thì con vẫn cố xem tiếp vì hôm sau không phải đi học”. Khi được hỏi về việc quay lại trường sau Tết, Khang thừa nhận: “Con thấy buồn ngủ lắm, sáng dậy không nổi”.
Với trẻ nhỏ hơn, màn hình đôi khi là cách để giết thời gian. Em Bảo Anh (5 tuổi, TP.HCM) chia sẻ: “Ở nhà, Tết con xem hoạt hình suốt, mẹ nói con ngồi yên cho mẹ làm việc”. Một học sinh tiểu học khác, Tuấn Minh (10 tuổi, TP.HCM), cho biết: “Con chơi game nhiều hơn Tết vì được nghỉ. Ban đêm con khó ngủ, nằm mãi không ngủ được, sáng dậy thì mệt”. Những chia sẻ hồn nhiên này phần nào phản ánh thực tế: trẻ em cảm nhận rõ sự thay đổi trong thói quen sinh hoạt của chính mình, dù chưa ý thức được hết hệ quả.
Theo các nghiên cứu về hành vi trẻ em tại Việt Nam những năm gần đây, thời gian sử dụng màn hình của trẻ trong các kỳ nghỉ dài có thể tăng khoảng 30–50% so với ngày thường. Việc tiếp xúc màn hình kéo dài, đặc biệt vào buổi tối, làm tăng nguy cơ rối loạn giấc ngủ, giảm vận động thể chất và kéo theo những thay đổi hành vi như dễ cáu kỉnh, khó tập trung khi quay lại nhịp sinh hoạt học đường.
Tác động tâm lý, hành vi, sức khỏe
TS Nguyễn Thị Bích Liên, chuyên gia tâm lý tại Hà Nội nhận định: “Trẻ em, đặc biệt là trẻ dưới 10 tuổi, rất nhạy cảm với sự thay đổi lịch sinh hoạt. Khi nhịp sống bị đảo lộn, trẻ dễ rơi vào trạng thái quá kích thích hoặc mệt mỏi kéo dài, từ đó phát sinh các vấn đề hành vi”.
Những xáo trộn trong lịch sinh hoạt thường bộc lộ rõ qua hành vi và cảm xúc của trẻ. Nhiều em trở nên dễ cáu gắt, hay ăn vạ, khó kiểm soát cảm xúc hơn so với trước kỳ nghỉ. Khi quay lại trường, khả năng tập trung suy giảm rõ rệt; trẻ dễ lơ đãng, thiếu kiên nhẫn trong giờ học.
Giấc ngủ cũng bị ảnh hưởng, với các biểu hiện như khó đi vào giấc ngủ, ngủ không sâu hoặc hay tỉnh giấc giữa đêm. Ở một số trường hợp, trẻ còn xuất hiện trạng thái lo âu nhẹ, ngại đến lớp, thậm chí sợ đi học sau kỳ nghỉ dài. Đáng lưu ý, những biểu hiện này không chỉ xuất hiện ở trẻ nhỏ mà còn gặp ở học sinh tiểu học và THCS, đặc biệt là những em vốn quen với lịch sinh hoạt chặt chẽ và ổn định.
Theo chuyên gia, những học sinh có gia đình duy trì lịch sinh hoạt tương đối ổn định trong Tết thường hồi phục nhanh hơn. Điều này cho thấy vai trò then chốt của gia đình trong việc hỗ trợ trẻ vượt qua giai đoạn chuyển tiếp.
BSCKI Trần Minh Giảng, bác sĩ nhi khoa, công tác tại bệnh viện tỉnh Phú Thọ, cho biết, sau các kỳ nghỉ lễ dài, đặc biệt là Tết Nguyên đán, số trẻ đến khám vì rối loạn tiêu hóa, rối loạn giấc ngủ và mệt mỏi kéo dài thường tăng so với ngày thường. “Nhiều phụ huynh nghĩ rằng vài ngày sinh hoạt đảo lộn thì không đáng lo, nhưng với trẻ nhỏ, sự thay đổi liên tục về giờ ngủ – giờ ăn có thể khiến cơ thể chưa kịp thích nghi, dẫn đến suy giảm sức đề kháng tạm thời”, bác sĩ nói.
Theo bác sĩ Giảng, những hệ quả dễ thấy gồm trẻ chán ăn bữa chính, táo bón hoặc tiêu chảy nhẹ, khó ngủ về đêm. Đáng lưu ý hơn, một số trẻ xuất hiện tình trạng mệt mỏi kéo dài sau Tết, dù không mắc bệnh cụ thể, ảnh hưởng đến việc học tập và sinh hoạt.
Ở góc độ giấc ngủ, bác sĩ nhận định: “Giấc ngủ của trẻ có tính chu kỳ và phụ thuộc rất lớn vào sự ổn định. Khi trẻ ngủ muộn liên tiếp 5–7 ngày, đồng hồ sinh học sẽ bị ‘lệch pha’. Việc điều chỉnh lại không thể diễn ra trong một, hai ngày mà cần ít nhất một tuần, thậm chí lâu hơn với trẻ nhạy cảm”.
Theo chuyên gia này, hệ quả không chỉ là buồn ngủ ban ngày mà còn kéo theo giảm khả năng tập trung, tăng hành vi cáu gắt và phản kháng ở trẻ. “Nhiều phụ huynh lầm tưởng con ‘hư’ sau Tết, trong khi gốc rễ vấn đề nằm ở việc thiếu ngủ và lịch sinh hoạt không khoa học”, ông nói.
Các nghiên cứu về sức khỏe học đường tại Việt Nam chỉ ra rằng, giấc ngủ không đủ và lịch sinh hoạt thiếu ổn định là một trong những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng học tập và sức khỏe tâm lý của trẻ.
Một khảo sát về thói quen sinh hoạt của học sinh tiểu học tại đô thị lớn cho thấy: hơn 60% trẻ ngủ muộn hơn trong các kỳ nghỉ lễ dài; khoảng 40% phụ huynh thừa nhận gặp khó khăn trong việc đưa con trở lại nề nếp sau kỳ nghỉ; thời gian tái thích nghi trung bình kéo dài từ 7 đến 14 ngày. Dù các con số có thể dao động theo từng khu vực, xu hướng chung cho thấy Tết đang là một “điểm gãy” trong nhịp sinh hoạt của trẻ em.
Tết là thời gian để trẻ trải nghiệm không khí gia đình, văn hóa truyền thống và sự thư giãn cần thiết. Tuy nhiên, tự do không đồng nghĩa với buông thả hoàn toàn. Việc lịch sinh hoạt của trẻ thay đổi trong dịp Tết là điều khó tránh, nhưng mức độ thay đổi và cách phục hồi hoàn toàn phụ thuộc vào sự dẫn dắt của người lớn.
Thực tế cho thấy, những gia đình chủ động giữ một số “mốc cố định” như giờ ngủ, bữa ăn chính, thời gian vận động sẽ giúp trẻ thích nghi tốt hơn sau Tết. Quan trọng hơn, phụ huynh cần nhìn nhận đây không chỉ là câu chuyện vài ngày nghỉ lễ, mà là vấn đề sức khỏe thể chất và tinh thần lâu dài của con trẻ.
