Đề thi tốt nghiệp THPT luôn có tác động trở lại mạnh mẽ đối với hoạt động dạy học, kiểm tra đánh giá trong nhà trường. Bởi vậy, nhìn từ đề thi năm nay, có thể thấy khá rõ những định hướng giáo viên, học sinh và các cơ sở giáo dục cần tiếp tục củng cố để chuẩn bị cho kỳ thi năm 2027.
Năm 2026, đề thi tốt nghiệp THPT tiếp tục khẳng định xu hướng đánh giá năng lực thay vì kiểm tra khả năng ghi nhớ đơn thuần. Số lượng câu hỏi yêu cầu vận dụng kiến thức vào thực tiễn tăng lên. Không ít câu hỏi đòi hỏi học sinh phải phân tích dữ liệu, đọc hiểu ngữ liệu, nhận diện tình huống, giải quyết vấn đề hoặc đưa ra nhận định dựa trên cơ sở khoa học…
Việc đề thi ngày càng chú trọng đánh giá năng lực vận dụng là tất yếu để bảo đảm sự thống nhất giữa chương trình, phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá.
Phạm vi đánh giá rộng hơn, yêu cầu tư duy cao hơn, thông điệp mà đề thi gửi tới người dạy và người học khá rõ ràng: học thuộc lòng, ghi nhớ kiến thức đơn thuần hay học tủ, học lệch sẽ ngày càng khó mang lại kết quả cao. Việc dạy học cần quay trở lại với giá trị cốt lõi là không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức, mà còn biết tư duy, vận dụng và giải quyết các vấn đề của thực tiễn.
Để thực hiện yêu cầu đó, giáo viên cần tăng cường các hoạt động trải nghiệm, thực hành, nghiên cứu tình huống, khai thác dữ liệu và tổ chức các nhiệm vụ học tập gắn với đời sống. Chỉ khi kiến thức được đặt trong bối cảnh thực tiễn, học sinh mới thực sự hiểu, biết vận dụng và biến tri thức thành năng lực của chính mình.
Việc hình thành năng lực cũng khó có thể đạt được nếu hoạt động kiểm tra, đánh giá vẫn chủ yếu đo khả năng ghi nhớ kiến thức.
Đề kiểm tra cần tăng cường câu hỏi vận dụng, câu hỏi tình huống và những vấn đề gắn với thực tiễn; chú trọng đánh giá năng lực phân tích, lập luận, giải quyết vấn đề và khả năng sử dụng kiến thức trong bối cảnh mới, thay vì chỉ đo lường mức độ ghi nhớ của người học.
Với học sinh chuẩn bị cho kỳ thi năm 2027, bài học lớn nhất có lẽ là thay đổi tư duy học tập.
Không còn nhiều đất cho việc học tủ, cũng không còn nhiều cơ hội cho những chiến thuật học mẹo, học thuộc máy móc, điều học sinh cần tích lũy từ bây giờ là nền tảng kiến thức vững chắc, khả năng đọc hiểu, phân tích thông tin, kỹ năng tự học và năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn.
Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo và công nghệ số đang làm thay đổi mạnh mẽ cách con người tiếp cận tri thức, lợi thế không còn thuộc về người nhớ nhiều nhất, mà thuộc về người biết lựa chọn, phân tích và sử dụng tri thức hiệu quả nhất. Đây cũng chính là năng lực mà các đề thi mới đang hướng tới.
Nếu giáo viên và nhà trường nhận diện được những yêu cầu mới từ đề thi để điều chỉnh phương pháp dạy học, đổi mới kiểm tra, đánh giá; nếu học sinh nhận ra những năng lực và kỹ năng cần được bồi đắp từ hôm nay, thì Kỳ thi tốt nghiệp THPT sẽ không chỉ dừng lại ở chức năng đánh giá kết quả học tập.
Khi đó, kỳ thi trở thành động lực thúc đẩy sự chuyển biến của toàn bộ quá trình dạy và học trong nhà trường phổ thông, góp phần hình thành những thế hệ công dân có tư duy độc lập, năng lực giải quyết vấn đề, khả năng thích ứng và học tập suốt đời trước những yêu cầu ngày càng cao của đất nước trong giai đoạn phát triển mới.
