Khi cha mẹ chủ động dẫn dắt con khám phá lịch sử cộng đồng, việc học trở nên gần gũi, sinh động và có ý nghĩa hơn.
Nền tảng hình thành bản sắc
Khi nhắc đến lịch sử, nhiều người lớn và cả trẻ em thường nghĩ ngay đến những mốc thời gian khô khan, những cái tên khó nhớ và các bài kiểm tra đầy áp lực. Chính cách tiếp cận này khiến lịch sử trở thành một môn học “đáng sợ” thay vì hành trình khám phá đầy thú vị. Tuy nhiên, các chuyên gia giáo dục cho rằng, lịch sử không nên bắt đầu từ sách giáo khoa, mà nên bắt đầu từ chính cộng đồng nơi trẻ đang sống.
Các phụ huynh và trẻ đã bao giờ tự hỏi: vì sao con đường trước nhà lại mang tên như vậy? Tại sao trong khu phố có những công trình kiến trúc cổ, những bức tượng hay bia đá tưởng chừng vô danh? Và quan trọng hơn, trẻ có bao giờ đặt ra những câu hỏi ấy không? Nếu câu trả lời là chưa, có lẽ đã đến lúc cha mẹ cùng con khám phá lịch sử địa phương. Đây là một cách học lịch sử tự nhiên, gần gũi và đầy cảm hứng.
Theo nhiều nhà giáo dục, trong đó có Kylee Harris - người từng giảng dạy tại các trường tiểu học ở Singapore và Hồng Kông - việc dạy trẻ về lịch sử địa phương giúp các em nuôi dưỡng ý thức về bản thân và bản sắc cá nhân. Khi hiểu được nơi mình sống đã hình thành và thay đổi ra sao, trẻ sẽ dần nhận thức được vị trí của mình trong dòng chảy thời gian.
Lịch sử địa phương cũng giúp trẻ hiểu rằng, lịch sử không phải là câu chuyện xa vời, mà là tổng hòa của những con người bình thường, những quyết định nhỏ bé và những biến đổi dần dần theo năm tháng. Từ đó, trẻ học được cách nhìn nhận lịch sử với sự phức tạp vốn có, thay vì chỉ ghi nhớ một chiều.
Một trong những cách đơn giản nhưng hiệu quả nhất để giới thiệu lịch sử cho trẻ là đi bộ khám phá cộng đồng. Trẻ em vốn rất thích các hoạt động ngoài trời, đặc biệt là khi các em được trao cho “nhiệm vụ” cụ thể. Cha mẹ có thể chuẩn bị cho con cuốn sổ nhỏ và cây bút, sau đó cùng nhau đi dạo quanh khu phố. Hãy khuyến khích con quan sát mọi thứ xung quanh: tên đường, kiểu dáng nhà cửa, những tòa nhà cũ, các bức tượng hay những dấu mốc ít người để ý. Mỗi khi có điều gì thu hút sự chú ý của trẻ, hãy để con ghi chép lại bằng lời văn hoặc hình vẽ của riêng mình.
Ví dụ, khi đi ngang qua một tòa nhà có kiến trúc đặc biệt, cha mẹ có thể gợi ý con ghi lại tên tòa nhà, hình dáng, vật liệu xây dựng và những chi tiết trang trí nổi bật. Sau chuyến đi, cả gia đình có thể cùng nhau tìm hiểu thêm: phong cách kiến trúc đó xuất hiện vào thời kỳ nào, công trình được xây dựng để phục vụ mục đích gì, và khu vực xung quanh đã thay đổi ra sao theo thời gian.
Nếu gia đình mới chuyển đến một khu phố, cha mẹ có thể tìm hiểu xem địa phương có tổ chức các tour đi bộ lịch sử hay không. Những tour này thường do các chuyên gia hoặc tình nguyện viên am hiểu lịch sử cộng đồng dẫn dắt, giúp trẻ tiếp cận thông tin một cách sinh động. Khi tham gia, cần lưu ý lựa chọn lộ trình phù hợp để trẻ không bị mệt hay mất hứng, đồng thời khuyến khích con đặt câu hỏi và ghi lại trải nghiệm bằng hình ảnh hoặc video. Song, cha mẹ cần lưu ý không để thiết bị điện tử làm xao nhãng hành trình khám phá của trẻ.
“Cánh cửa” mở ra quá khứ
Bảo tàng là nguồn tài nguyên quý giá để trẻ tìm hiểu lịch sử, đặc biệt là lịch sử địa phương. Tuy nhiên, nhiều gia đình chỉ nghĩ đến bảo tàng nghệ thuật mà quên rằng còn có bảo tàng lịch sử, khoa học...
Ở những thị trấn ven biển, bảo tàng hải dương học có thể kể câu chuyện về nghề cá và đời sống ngư dân qua nhiều thế hệ. Ở các khu công nghiệp cũ, bảo tàng ngành nghề giúp trẻ hiểu được sự phát triển kinh tế đã ảnh hưởng đến đời sống người dân như thế nào. Một số nơi còn có bảo tàng hoặc nhà lưu niệm dành riêng cho những nhân vật lịch sử từng sinh sống trong khu vực.
Khi đến bảo tàng, cha mẹ không nên biến chuyến đi thành một buổi “học bài”. Thay vào đó, hãy để trẻ tự do khám phá, đặt câu hỏi và bày tỏ cảm xúc. Trẻ có thể tò mò về một món đồ gia dụng cũ, một bộ quần áo cổ hay một bức ảnh đen trắng. Chính những thắc mắc ấy là khởi đầu cho tư duy lịch sử.
Sách vở và hiện vật chỉ kể được một phần câu chuyện. Những cư dân đã sống lâu năm trong cộng đồng mới là những “nhân chứng sống” mang đến chiều sâu cho lịch sử địa phương. Cha mẹ có thể tạo cơ hội cho con trò chuyện với cư dân thông qua các sự kiện cộng đồng như lễ hội, buổi biểu diễn ngoài trời, hội chợ ẩm thực hay các hoạt động thể thao.
Với trẻ lớn hơn, việc cùng cha mẹ tham gia tình nguyện tại viện dưỡng lão là một trải nghiệm đặc biệt ý nghĩa. Người cao tuổi không chỉ có nhiều câu chuyện thú vị về quá khứ, mà còn rất sẵn lòng chia sẻ khi có người lắng nghe.
Để cuộc trò chuyện trở nên tự nhiên, cha mẹ có thể gợi ý con đặt những câu hỏi đơn giản: “Ngày xưa khu phố này trông như thế nào?”, “Sau giờ học, mọi người thường làm gì để giải trí?”, hay “Có sự kiện nào đáng nhớ nhất trong thời trẻ của ông/bà không?”. Qua đó, trẻ không chỉ học lịch sử mà còn học được sự tôn trọng và đồng cảm giữa các thế hệ.
Trong trường học, lịch sử đôi khi bị hiểu nhầm là môn học thuộc lòng, chỉ xoay quanh việc ghi nhớ sự kiện, tên nhân vật và ngày tháng. Quan niệm này dễ khiến trẻ chán nản và xa rời một môn học vốn rất giàu câu chuyện và ý nghĩa. Trên thực tế, có rất nhiều cách để khơi gợi tình yêu lịch sử cho trẻ ngay từ nhỏ, thông qua các hoạt động mang tính trải nghiệm và sáng tạo tại gia đình.
Trẻ em học rất tốt thông qua việc đóng vai. Do đó, cha mẹ có thể cho con hóa trang thành các nhân vật lịch sử hoặc người dân trong những thời kỳ khác nhau. Trang phục không cần cầu kỳ. Chỉ cần một chiếc áo dài kiểu cũ, một tấm vải hay phụ kiện tự làm cũng đủ để kích thích trí tưởng tượng của trẻ. Thông qua việc nhập vai, trẻ có thể diễn lại những câu chuyện lịch sử, hiểu hơn về cuộc sống thường ngày của con người trong quá khứ và kết nối cảm xúc với những nhân vật mà trước đây chỉ tồn tại trên trang sách.
Trẻ cũng có thể đắm mình trong tiểu thuyết lịch sử. Tiểu thuyết lịch sử là cầu nối tuyệt vời giữa kiến thức và cảm xúc. Khi đọc truyện, trẻ không chỉ tiếp nhận thông tin mà còn đồng hành cùng nhân vật, trải nghiệm thế giới quá khứ qua góc nhìn sống động. Cha mẹ có thể cùng con đến thư viện địa phương, khám phá khu vực tiểu thuyết lịch sử dành cho thiếu nhi. Mỗi câu chuyện đều mở ra một cánh cửa giúp trẻ hiểu sâu hơn về bối cảnh lịch sử mà sau này các em sẽ học trong trường.
Trong khi đó, học lịch sử qua trò chơi và đồ chơi lại là phương pháp đặc biệt hiệu quả với trẻ nhỏ. Những món đồ chơi quen thuộc như khủng long, lính đồ chơi hay mô hình cổ đại đều có thể trở thành công cụ học lịch sử nếu được cha mẹ khai thác đúng cách. Cha mẹ có thể kể cho con nghe câu chuyện về thời kỳ khủng long, các nền văn minh cổ đại hay những cuộc thám hiểm nổi tiếng thông qua trò chơi. Thậm chí, các hoạt động sáng tạo như làm bánh theo chủ đề lịch sử hay thủ công mỹ nghệ cũng giúp trẻ ghi nhớ kiến thức một cách tự nhiên và vui vẻ.
Việc tìm hiểu lịch sử không chỉ giúp trẻ hiểu về quá khứ, mà còn nuôi dưỡng sự trân trọng đối với hiện tại và ý thức trách nhiệm với tương lai của cộng đồng. Khi cha mẹ cùng con khám phá bằng sự tò mò và cởi mở, lịch sử sẽ không còn là môn học khô khan, mà trở thành câu chuyện sống động gắn liền với đời sống hàng ngày.
Từ những câu chuyện của quá khứ, trẻ em hôm nay có thể hình thành nền tảng tư duy lịch sử vững chắc để trở thành những công dân hiểu biết và có trách nhiệm trong tương lai. Cuối cùng, điều quan trọng nhất không phải là trẻ nhớ được bao nhiêu mốc thời gian, mà là trẻ học được cách đặt câu hỏi, lắng nghe, quan sát và hiểu rằng mình là một phần của dòng chảy lịch sử ấy. Và hành trình đó hoàn toàn có thể bắt đầu từ những bước chân nhỏ quanh chính khu phố nơi gia đình đang sinh sống.
