Điều quan trọng là hai bên tìm được cách đối thoại để những bất đồng không trở thành khoảng cách kéo dài.
Lắng nghe con nhiều hơn
Ở tuổi vị thành niên, nhu cầu được tôn trọng, có không gian riêng và được tham gia vào những quyết định liên quan đến bản thân ngày càng rõ rệt. Trong khi đó, cha mẹ vẫn giữ trách nhiệm đặt ra các giới hạn về học tập, sử dụng thiết bị, thời gian đi chơi, các mối quan hệ hay những vấn đề liên quan đến an toàn.
Vì vậy, mâu thuẫn giữa cha mẹ và con cái không phải lúc nào cũng xuất phát từ việc một bên đúng, một bên sai. Nhiều bất đồng bắt đầu từ chỗ hai bên có nhu cầu khác nhau nhưng chưa tìm được cách diễn đạt phù hợp.
ThS Trần Tuyến cho rằng trong những tình huống này, lắng nghe không nên được hiểu là cha mẹ phải đồng ý với mọi điều trẻ nói. Ngược lại, trẻ cũng cần hiểu rằng được nói lên suy nghĩ không đồng nghĩa mọi mong muốn đều được đáp ứng.
Chẳng hạn, khi con muốn sử dụng điện thoại nhiều hơn nhưng cha mẹ lo ngại ảnh hưởng đến việc học, vấn đề không chỉ nằm ở số giờ sử dụng. Hai bên có thể đang nhìn cùng một sự việc từ hai góc độ: trẻ quan tâm đến nhu cầu kết nối, giải trí và không gian riêng; cha mẹ quan tâm đến sức khỏe, học tập và những rủi ro trên môi trường mạng.
Nếu chỉ tập trung vào việc “ai đúng”, cuộc trò chuyện dễ chuyển thành tranh luận. Nếu cùng xác định vấn đề cụ thể, hai bên sẽ có thêm cơ sở để thống nhất những giới hạn phù hợp.
Trong gia đình, việc thiết lập giới hạn là một phần của quá trình nuôi dạy trẻ. Những quy định về giờ giấc, học tập, sử dụng thiết bị hay an toàn không nhất thiết đồng nghĩa với kiểm soát. Tuy nhiên, cách đặt ra giới hạn có thể ảnh hưởng đến cách trẻ tiếp nhận. Một quy định được giải thích rõ về lý do và áp dụng nhất quán có thể khác với một mệnh lệnh thay đổi tùy theo tâm trạng của người lớn.
Theo PGS. TS Lâm Minh Châu, giảng viên khoa Nhân học và Tôn giáo học, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, cha mẹ có thể phân biệt giữa những vấn đề không thể thương lượng và những vấn đề có thể cùng con thảo luận. An toàn, sức khỏe hoặc những hành vi có nguy cơ gây hậu quả nghiêm trọng có thể cần giới hạn rõ ràng. Trong khi đó, những vấn đề như lựa chọn hoạt động ngoại khóa, cách sắp xếp thời gian hay một số sở thích cá nhân có thể có khoảng trống để trẻ tham gia quyết định.
Điều này cũng giúp trẻ hiểu rằng quyền tự chủ đi cùng trách nhiệm. Khi được trao thêm quyền lựa chọn, trẻ cũng cần chịu trách nhiệm về quyết định của mình.
Đừng biến tranh cãi thành cuộc chiến thắng - thua PGS. TS Lâm Minh Châu chỉ ra rằng một trong những điểm dễ khiến xung đột kéo dài là khi cuộc trò chuyện chuyển từ vấn đề cụ thể sang đánh giá con người.
Một đứa trẻ quên làm bài có thể trở thành câu chuyện về “lười biếng”; một lần sử dụng điện thoại quá giờ có thể bị nhắc lại bằng hàng loạt lỗi trước đó. Ở chiều ngược lại, trẻ cũng có thể từ một lần cha mẹ không đồng ý mà kết luận rằng “bố mẹ chẳng bao giờ hiểu mình”. Khi đó, vấn đề ban đầu bị đẩy sang một bên, còn hai bên tập trung chứng minh quan điểm của mình.
Giảng viên này cho rằng việc tách hành vi khỏi con người có ý nghĩa quan trọng trong giao tiếp gia đình. Một hành vi chưa phù hợp có thể được bàn bạc và điều chỉnh mà không nhất thiết trở thành một nhãn nhận xét về toàn bộ con người của trẻ.
Tương tự, cha mẹ cũng có thể có những lúc phản ứng nóng nảy. Việc thừa nhận một phản ứng chưa phù hợp không làm mất đi vai trò của người lớn, mà có thể cho trẻ thấy rằng trong một mối quan hệ, cả hai phía đều có khả năng nhìn lại hành vi của mình.
Cha mẹ và con cùng học cách nói chuyện
Trên thực tế, không phải gia đình nào cũng có thể ngay lập tức chuyển từ tranh cãi sang đối thoại. Cha mẹ có thể vẫn lo lắng, trẻ vẫn có thể phản ứng, và những bất đồng cũ có thể tiếp tục xuất hiện. Điều có thể thay đổi là cách gia đình xử lý những bất đồng ấy.
Với cha mẹ, đó có thể là việc giải thích rõ lý do của một giới hạn thay vì chỉ yêu cầu con phải nghe lời. Với trẻ, đó là việc nói ra điều mình không đồng ý mà không biến cuộc trò chuyện thành sự phủ nhận hoặc công kích cha mẹ.
Một cuộc đối thoại hiệu quả cũng không nhất thiết phải kết thúc bằng việc hai bên hoàn toàn đồng ý. Có những trường hợp cha mẹ vẫn giữ nguyên quy định, nhưng trẻ hiểu vì sao quy định ấy tồn tại. Cũng có những trường hợp cha mẹ thay đổi một phần cách quản lý sau khi hiểu rõ nhu cầu và hoàn cảnh của con. Điểm quan trọng là sau bất đồng, mối quan hệ vẫn còn không gian để tiếp tục nói chuyện.
Sau cùng, mục tiêu của việc giải quyết xung đột không nhất thiết là để gia đình không còn tranh cãi. Một gia đình vẫn có thể bất đồng, thậm chí có những lúc rất giận nhau, nhưng nếu các thành viên còn có khả năng quay lại cuộc trò chuyện, hiểu thêm về lý do của nhau và điều chỉnh cách ứng xử, một câu nói trong lúc nóng giận không nhất thiết phải trở thành khoảng cách lâu dài.
