Béo phì ở trẻ: Đừng đợi trẻ mắc bệnh mới thay đổi

Béo phì ở trẻ em không chỉ khiến cân nặng vượt chuẩn mà còn làm gia tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ, kháng insulin, tăng acid uric và tiền đái tháo đường ngay từ sớm. Trước thực trạng số trẻ thừa cân ngày càng tăng, các chuyên gia khuyến cáo phụ huynh cần thay đổi quan niệm “càng ăn càng khỏe”, hướng trẻ đến chế độ dinh dưỡng cân đối và lối sống lành mạnh.

Căn nguyên của hàng loạt rối loạn sức khỏe

Có một thời, điều khiến nhiều bậc phụ huynh trăn trở là làm sao để con ăn khỏe hơn, tăng cân nhanh hơn, cao lớn hơn bạn bè cùng trang lứa. Nhưng khi điều kiện sống ngày càng cải thiện, nỗi lo ấy đang dần đổi chiều. Thừa cân, béo phì ở trẻ em tăng nhanh, kéo theo hàng loạt rối loạn chuyển hóa xuất hiện ngay từ tuổi học đường.

Điều đáng lo ngại là không ít cha mẹ vẫn coi một đứa trẻ mũm mĩm là biểu hiện của khỏe mạnh, trong khi chính những bữa ăn “càng nhiều càng tốt”, những ly sữa tăng cân hay thói quen ít vận động lại âm thầm đẩy trẻ đến gần các bệnh lý vốn trước đây chỉ gặp ở người trưởng thành.

Câu chuyện của bé Ngọc (9 tuổi) là một ví dụ điển hình. Khi đến khám tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội, bé cao 140 cm nhưng nặng tới 51,8 kg, vòng bụng 84 cm, vượt xa ngưỡng khuyến nghị đối với lứa tuổi. Tiến sĩ Trần Quyền An, chuyên viên Dinh dưỡng của bệnh viện, ghi nhận vùng gáy của trẻ xuất hiện gai đen - dấu hiệu thường gặp ở người kháng insulin. Kết quả xét nghiệm sau đó cho thấy bé đã mắc rối loạn chuyển hóa và tăng acid uric máu.

Điều đáng tiếc là trước 5 tuổi, Ngọc lại khá gầy. Lo con chậm lớn, gia đình luôn tìm cách “bồi bổ” bằng các thực phẩm giàu năng lượng với mong muốn con bắt kịp đà tăng trưởng. Sự yêu thương của cha mẹ, khi thiếu kiến thức dinh dưỡng, vô tình trở thành nguyên nhân khiến cân nặng của trẻ tăng nhanh trong nhiều năm.

Theo Tiến sĩ Trần Quyền An, các bất thường về chuyển hóa của bệnh nhi có liên quan trực tiếp đến tình trạng thừa cân, béo phì. Vì vậy, hướng điều trị không phải là nhịn ăn hay giảm cân cấp tốc, mà là kiểm soát cân nặng khoa học và thay đổi toàn diện lối sống.

Trên cơ sở đó, các bác sĩ xây dựng cho trẻ một phác đồ dinh dưỡng cá thể hóa, cắt giảm năng lượng dư thừa nhưng vẫn bảo đảm đủ dưỡng chất để phát triển chiều cao. Trẻ được khuyến nghị hạn chế đồ uống có đường, sữa công thức năng lượng cao, thực phẩm chế biến sẵn và các món ăn nhiều chất béo; tăng cường rau xanh, chất xơ và nguồn đạm phù hợp. Song song với chế độ ăn là yêu cầu duy trì ít nhất 60 phút vận động mỗi ngày, giảm thời gian sử dụng thiết bị điện tử và ngủ đủ giấc.

Sau hơn hai tháng kiên trì thực hiện, những thay đổi tích cực đã xuất hiện rõ rệt. Ngọc giảm từ 51,8 kg xuống còn 46,2 kg, giảm 5,6 kg; vòng bụng giảm 10 cm. Đặc biệt, tỷ lệ mỡ cơ thể giảm từ 45,6% xuống còn 35,1%, mỡ nội tạng giảm đáng kể trong khi khối lượng cơ xương tăng lên. Điều quan trọng hơn, quá trình giảm mỡ không ảnh hưởng đến tăng trưởng khi trẻ vẫn cao thêm 5 cm, từ 140 cm lên 145 cm, đồng thời chỉ số acid uric máu trở về ngưỡng an toàn.

Theo Tiến sĩ Trần Quyền An, điều trị béo phì ở trẻ em khác hoàn toàn với người lớn. Mục tiêu không phải đưa cân nặng xuống càng nhanh càng tốt, mà là giảm mỡ thừa, cải thiện rối loạn chuyển hóa, duy trì khối cơ và bảo đảm trẻ tiếp tục phát triển bình thường về chiều cao cũng như thể chất.

Quan trọng hơn cả là hình thành lối sống lành mạnh ngay từ nhỏ, bởi nếu béo phì không được kiểm soát, những rối loạn chuyển hóa xuất hiện từ tuổi học đường rất dễ trở thành nền tảng cho hàng loạt bệnh mạn tính khi trưởng thành.

Đừng đợi đến khi trẻ mắc bệnh mới thay đổi

TS.BS.CKII Nguyễn Thị Thu Hậu - Trưởng khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Nhi đồng 2 (TPHCM) thông tin, xu hướng trẻ em mắc các rối loạn chuyển hóa đang gia tăng với tốc độ đáng lo ngại.

Nếu trước đây tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, gan nhiễm mỡ hay kháng insulin được xem là bệnh của người trưởng thành thì nay những bất thường này xuất hiện ngày càng nhiều ở trẻ em, đặc biệt trong nhóm học sinh cuối cấp tiểu học và THCS.

Đây là giai đoạn cơ thể phát triển mạnh, nội tiết thay đổi, đồng thời những thói quen về dinh dưỡng, vận động và sinh hoạt dần được hình thành. Mọi sai lệch trong lối sống ở thời điểm này đều có thể để lại hệ lụy lâu dài đối với sức khỏe khi trưởng thành.

Các chuyên gia dinh dưỡng cho biết, cứ ba trẻ thừa cân, béo phì thì có một trẻ đã xuất hiện các rối loạn chuyển hóa như tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, gan nhiễm mỡ hoặc kháng insulin.

Một trong những nguyên nhân phổ biến là nhiều phụ huynh vẫn mang tâm lý “sợ con gầy, sợ con thấp”, nên thường xuyên bổ sung sữa tăng cân, đồ uống nhiều đường, thực phẩm giàu năng lượng hoặc cho trẻ ăn vượt quá nhu cầu thực tế. Trong khi đó, nước ngọt, trà sữa, thức ăn nhanh và thực phẩm chế biến sẵn ngày càng dễ tiếp cận, còn thời gian vận động lại giảm dần vì trẻ dành quá nhiều giờ trước màn hình điện tử.

Những cảnh báo ấy cũng khiến không ít phụ huynh nhìn lại cách chăm sóc con của mình.

Chị Đặng Thu Trang (35 tuổi, Hà Nội), có con trai 10 tuổi từng thừa cân, cho biết trước đây cả gia đình luôn quan niệm con ăn khỏe là tín hiệu đáng mừng. “Ông bà lúc nào cũng giục cho cháu uống thêm sữa, ăn thêm bữa phụ vì sợ thấp bé hơn bạn. Đến khi con nặng gần 50 kg, leo cầu thang cũng thở dốc, bác sĩ cảnh báo nguy cơ rối loạn chuyển hóa thì cả nhà mới thực sự giật mình”, chị kể.

Theo chị Trang, điều khó nhất không phải giảm khẩu phần ăn của con mà là thay đổi thói quen của cả gia đình. Thay vì cấm đoán, vợ chồng chị cùng con xây dựng thực đơn lành mạnh hơn, bỏ dần nước ngọt, hạn chế đồ ăn nhanh và duy trì thói quen đi bộ hoặc đạp xe sau bữa tối.

“Khi bố mẹ cùng ăn như con, cùng vận động với con thì trẻ không còn cảm giác mình bị ép giảm cân. Sau gần nửa năm, con giảm mỡ, khỏe hơn và cũng tự tin hơn rất nhiều”, chị chia sẻ.

Anh Nguyễn Nhật (43 tuổi, TPHCM), có con gái học lớp 6, cũng từng mắc sai lầm khi liên tục mua các sản phẩm quảng cáo giúp trẻ tăng cân, tăng chiều cao vì lo con gầy. “Sau khi được bác sĩ tư vấn, tôi mới hiểu chiều cao không phụ thuộc vào việc ăn càng nhiều càng tốt. Điều quan trọng là chế độ dinh dưỡng cân đối, ngủ đủ giấc và vận động đều đặn”, anh nói.

Hiện gia đình anh Nhật duy trì quy định mỗi cuối tuần cùng tham gia một hoạt động ngoài trời như bơi lội, cầu lông hoặc đi bộ công viên, đồng thời hạn chế sử dụng điện thoại trong giờ ăn. Theo anh, khi cha mẹ cùng thay đổi lối sống, trẻ sẽ dễ hình thành thói quen tích cực hơn. “Con trẻ sẽ làm theo những gì bố mẹ làm, chứ không chỉ nghe những gì bố mẹ nói”, anh đúc kết.

Theo các chuyên gia, béo phì ở trẻ em không chỉ là câu chuyện của những con số trên cân. Nhiều trẻ mặc cảm vì ngoại hình, ngại tham gia hoạt động tập thể hoặc trở thành đối tượng bị trêu chọc ở trường học. Sự tự ti kéo dài có thể khiến trẻ thu mình, lo âu, thậm chí tìm đến thức ăn như một cách giải tỏa cảm xúc, tạo thành vòng luẩn quẩn khiến việc kiểm soát cân nặng ngày càng khó khăn.

Các chuyên gia cũng lưu ý, một sai lầm phổ biến khác là chỉ đến khi trẻ béo phì mới bắt đầu siết khẩu phần hoặc ép tập luyện cường độ cao. Những biện pháp cực đoan không chỉ tạo áp lực tâm lý mà còn có thể ảnh hưởng đến quá trình phát triển bình thường của trẻ.

Giữ cân nặng khỏe mạnh cho trẻ vì thế không phải là một cuộc “giảm cân” ngắn hạn mà là quá trình thay đổi lối sống của cả gia đình. Cha mẹ cần làm gương bằng những bữa ăn cân đối, hạn chế đồ uống có đường, khuyến khích con vận động mỗi ngày, ngủ đủ giấc và khám sức khỏe định kỳ để phát hiện sớm các bất thường.

Một đứa trẻ khỏe mạnh không được đo bằng cân nặng cao hơn bạn bè, mà bằng một cơ thể phát triển cân đối, chuyển hóa ổn định, tinh thần tự tin và những thói quen sống lành mạnh được nuôi dưỡng từ chính gia đình. Khi người lớn thay đổi cách nhìn về sự tăng trưởng của con, hành trình lớn lên của trẻ mới thực sự bền vững và an toàn.