Tự do luân chuyển, mở rộng cơ hội thu hút nhân tài cho đại học

Tạo thuận lợi cho nhà khoa học luân chuyển

Một trong những điểm đáng chú ý của dự thảo "Thông tư quy định tiêu chuẩn, điều kiện, quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư" là định hướng tạo thuận lợi cho việc luân chuyển, thu hút nhân tài, đồng thời nâng cao trách nhiệm của các trường đại học.

Cụ thể, dự thảo quy định người đang giữ chức danh giáo sư, phó giáo sư (GS, PGS) hoặc chức danh tương đương tại cơ quan, tổ chức khác trong và ngoài nước, có thời gian giữ chức danh từ 3 năm trở lên, khi chuyển đến cơ sở đào tạo mới không phải đáp ứng lại các điều kiện về thành tích tối thiểu.

PGS.TS Nguyễn Vũ Quỳnh, Phó Hiệu trưởng, Chủ tịch Hội đồng Giáo sư cơ sở năm 2025, Trường Đại học Lạc Hồng cho rằng đây là chủ trương cần thiết, phù hợp với xu hướng phát triển của giáo dục đại học hiện đại.

Theo ông Quỳnh, chức danh GS, PGS đã được xác lập trên cơ sở những tiêu chuẩn chuyên môn và thành tích khoa học nhất định. Vì vậy, khi nhà khoa học chuyển sang cơ sở đào tạo mới, việc không phải chứng minh lại toàn bộ thành tích tối thiểu sẽ giúp giảm thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho dịch chuyển nhân lực chất lượng cao.

Chính sách này còn mở rộng cơ hội để các trường đại học, kể cả trường ngoài công lập và trường ở địa phương, tiếp cận, thu hút chuyên gia giỏi trong và ngoài nước. Nếu triển khai hợp lý, cơ chế này sẽ thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh giữa các trường, góp phần nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên và năng lực nghiên cứu khoa học.

Cùng quan điểm, PGS.TS Nguyễn Thanh Hải, Trưởng Bộ môn Kỹ thuật Y sinh, Khoa Điện - Điện tử, Trường Đại học Kỹ thuật Công nghệ TPHCM cho rằng cần phân biệt giữa việc công nhận thành tích, năng lực của người đã được bổ nhiệm chức danh GS, PGS với việc đánh giá mức độ phù hợp của nhà khoa học đối với vị trí cụ thể tại cơ sở tiếp nhận.

Theo đó, không cần thiết yêu cầu nhà khoa học chứng minh lại những thành tích, năng lực đã được công nhận. Tuy nhiên, nếu tiêu chí bổ nhiệm GS, PGS tại cơ sở cũ thấp hơn tiêu chí của cơ sở mới thì cần xem xét, đánh giá để thực hiện việc bổ nhiệm lại.

Ông Hải ủng hộ cách tiếp cận kế thừa sự ghi nhận đối với thành tích đã có, đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm của cơ sở tiếp nhận trong đánh giá thực chất năng lực hiện tại, mức độ phù hợp với chuyên ngành và khả năng thực hiện nhiệm vụ được giao.

PGS.TS Nguyễn Vũ Quỳnh cũng lưu ý, không phải xét lại thành tích tối thiểu không đồng nghĩa với bổ nhiệm tự động. Việc tiếp nhận vẫn cần gắn với vị trí việc làm, năng lực thực tế, lĩnh vực chuyên môn và khả năng đóng góp của nhà khoa học đối với cơ sở mới.

Trao quyền tự chủ, đề cao trách nhiệm giải trình

Với những cơ chế trên, PGS.TS Nguyễn Thanh Hải kỳ vọng sẽ mang lại ba tác động tích cực đối với hoạt động của các cơ sở giáo dục đại học.

Thứ nhất, giảm rào cản thủ tục khi nhà khoa học chuyển nơi công tác. Khi không phải chứng minh lại thành tích đã đạt được tại cơ sở cũ, quá trình tuyển dụng có thể tập trung nhiều hơn vào khả năng đóng góp của nhà khoa học đối với đơn vị mới, thay vì kiểm tra lại những điều kiện đầu vào đã được ghi nhận.

Thứ hai, tạo động lực để các trường cạnh tranh bằng môi trường học thuật và điều kiện làm việc. Theo ông Hải, để thu hút và giữ chân nhà khoa học giỏi, các cơ sở đào tạo không chỉ cần chính sách thu nhập phù hợp mà còn phải bảo đảm điều kiện nghiên cứu, đội ngũ cộng tác, cơ hội phát triển chuyên môn và cơ chế quản trị hiệu quả.

Nếu triển khai tốt, việc luân chuyển nhân lực không chỉ dừng ở sự dịch chuyển cá nhân mà còn thúc đẩy kết nối nghiên cứu, phát triển các nhóm chuyên môn và mở rộng cơ hội đào tạo sau đại học.

Thứ ba, tạo cơ hội nâng cao chất lượng đội ngũ thông qua vai trò dẫn dắt của các GS, PGS. Giá trị của việc thu hút một nhà khoa học không chỉ được đo bằng số lượng công bố hay số chức danh tăng thêm, mà còn thể hiện ở khả năng hướng dẫn giảng viên trẻ, phát triển chương trình đào tạo, xây dựng nhóm nghiên cứu và giải quyết những vấn đề chuyên môn mà nhà trường đang cần.

Tuy nhiên, theo PGS.TS Nguyễn Thanh Hải, những tác động tích cực này không tự động xuất hiện chỉ nhờ đơn giản hóa thủ tục. Các trường cần tránh tình trạng thu hút nhân lực chủ yếu để làm đẹp hồ sơ đội ngũ nhưng không có nhiệm vụ và điều kiện làm việc tương xứng. Thay vào đó, cơ sở tiếp nhận cần công khai nhu cầu tuyển dụng, giao nhiệm vụ rõ ràng, bảo đảm nguồn lực và đánh giá kết quả đóng góp thực tế của nhà khoa học.

Trong quá trình triển khai, ông Hải cho rằng cần giữ vững nguyên tắc giảm thủ tục xét lại thành tích nhưng không giảm trách nhiệm đánh giá chất lượng.

"Quyền tự chủ trong thu hút và bổ nhiệm phải đi đôi với trách nhiệm giải trình về những đóng góp thực tế của nhà khoa học đối với hoạt động đào tạo, nghiên cứu và phát triển đội ngũ", PGS.TS Nguyễn Thanh Hải nói.

PGS.TS Nguyễn Vũ Quỳnh cũng nhấn mạnh tính minh bạch và trách nhiệm giải trình. Khi các trường được trao quyền chủ động lựa chọn, bổ nhiệm GS, PGS, việc công khai vị trí tuyển dụng, tiêu chí đánh giá, thành phần hội đồng, kết quả chấm điểm và lý do lựa chọn có ý nghĩa quan trọng, bảo đảm các ứng viên được đánh giá công bằng, khách quan.

Đặc biệt, cơ chế hậu kiểm và đánh giá định kỳ sẽ chuyển trọng tâm từ xem xét hồ sơ, thành tích tại thời điểm bổ nhiệm sang theo dõi những đóng góp thực chất sau bổ nhiệm.

Các nội dung đánh giá có thể bao gồm chất lượng giảng dạy, công bố khoa học, hướng dẫn nghiên cứu sinh, phát triển nhóm nghiên cứu và chuyển giao công nghệ.

Cơ chế hậu kiểm dựa trên rủi ro cho phép cơ quan quản lý tập trung nguồn lực vào những trường hợp có dấu hiệu bất thường, thay vì kiểm tra dàn trải.

Tăng quyền chủ động thu hút GS, PGS quốc tế

Dự thảo thông tư trên cũng quy định cơ chế cho phép các cơ sở giáo dục đại học có đề án phát triển thành cơ sở giáo dục đại học hàng đầu khu vực và thế giới được tự chủ quyết định số lượng GS, PGS thu hút từ nước ngoài mà không tính vào hạn mức chung.

Đánh giá về quy định này, PGS.TS Nguyễn Thanh Hải cho rằng cơ chế mới mở ra cơ hội để những trường có chiến lược phát triển được phê duyệt chủ động tập hợp đội ngũ học thuật quốc tế, thay vì bị giới hạn bởi hạn mức nhân sự chung.

Tuy nhiên, ông lưu ý, cơ chế này chỉ dành cho các cơ sở có đề án phát triển thành đại học hàng đầu khu vực và thế giới được cấp có thẩm quyền phê duyệt, không phải ngoại lệ áp dụng mặc nhiên cho tất cả các trường.

Theo ông Hải, quy định này trước hết giúp các trường chủ động tìm kiếm nhà khoa học phù hợp với những lĩnh vực ưu tiên, nhất là các lĩnh vực đang thiếu người dẫn dắt hoặc cần xây dựng năng lực nghiên cứu mới.

Khi phát triển một ngành đào tạo hoặc trung tâm nghiên cứu mạnh, nhà trường có thể cần thu hút đồng thời nhiều chuyên gia có năng lực bổ trợ cho nhau, thay vì chỉ tuyển dụng một cá nhân riêng lẻ.

Đối với việc thu hút nhân lực quốc tế, ông Hải cho rằng mục tiêu không nên chỉ dừng ở gia tăng số lượng GS, PGS nước ngoài, mà quan trọng hơn là bổ sung những năng lực còn thiếu.

Nhà trường cần xác định rõ chuyên gia được mời về nhằm giải quyết vấn đề gì, dẫn dắt hướng nghiên cứu nào và hỗ trợ đội ngũ hiện hữu phát triển ra sao, nhất là trong những lĩnh vực khó thu hút nhân lực tại Việt Nam.

Đây cần là cơ chế phục vụ chiến lược học thuật, không phải công cụ gia tăng số lượng chức danh hoặc làm đẹp hồ sơ quốc tế hóa.

Thước đo thành công cuối cùng không nằm ở số lượng nhà khoa học nước ngoài được các trường mời về, mà ở những đóng góp thực chất của họ: nâng cao chất lượng nghiên cứu, đào tạo và góp phần phát triển đội ngũ trong nước.

PGS.TS Nguyễn Thanh Hải

Một cơ hội khác được ông Hải đề cập là mở rộng hợp tác nghiên cứu theo chiều sâu. Nhà khoa học có uy tín quốc tế có thể trở thành cầu nối hình thành các nhóm nghiên cứu chung, phát triển nhóm nghiên cứu mạnh, đồng hướng dẫn nghiên cứu sinh, xây dựng đề xuất tài trợ và kết nối với các phòng thí nghiệm ở nước ngoài.

Dù được trao quyền tự chủ về số lượng, các trường vẫn cần bảo đảm yêu cầu chất lượng trong quá trình thu hút nhân lực. Ông Hải nhấn mạnh, việc không tính vào hạn mức chung không đồng nghĩa với nới lỏng tiêu chuẩn. Nhà trường vẫn phải thẩm định năng lực, liêm chính học thuật và mức độ phù hợp của ứng viên; đồng thời quy định rõ nhiệm vụ, thời gian tham gia và kết quả mong đợi.

Ở góc độ rộng khác, PGS.TS Nguyễn Vũ Quỳnh cho rằng những đổi mới trong dự thảo Thông tư, đặc biệt là cơ chế không yêu cầu xét lại thành tích tối thiểu khi nhà khoa học chuyển cơ sở công tác và cơ chế cho phép một số trường tự chủ quyết định số lượng giáo sư, phó giáo sư thu hút từ nước ngoài mà không tính vào hạn mức chung, sẽ tạo thêm điều kiện để các trường thu hút nhân tài, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế.

Ông Quỳnh lấy ví dụ tại Trường Đại học Lạc Hồng, nơi hiện có 3 giáo sư, 27 phó giáo sư và 134 tiến sĩ, tỷ lệ giảng viên có trình độ tiến sĩ trên 40%.

Theo PGS.TS Nguyễn Vũ Quỳnh, những tín hiệu tích cực từ dự thảo, nhất là cơ chế tạo thuận lợi cho luân chuyển, thu hút nhà khoa học có uy tín và tăng quyền tự chủ cho các cơ sở giáo dục đại học, là cơ hội để nhà trường mở rộng nguồn tuyển dụng, tiếp cận chuyên gia giỏi, tăng cường hợp tác nghiên cứu và phát triển các nhóm nghiên cứu chuyên sâu.