Bổ nhiệm GS, PGS: Đánh giá thực chất, không lấy số lượng thay thế chất lượng

Đánh giá phải phản ánh đúng năng lực và đóng góp thực chất

Dự thảo Thông tư “Quy định tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư” lần này kế thừa nhiều điểm của Quyết định số 37/2018/QĐ-TTg, đồng thời có những điều chỉnh sát hơn với thực tiễn.

Tuy nhiên, theo GS.TS Nguyễn Văn Minh - nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, cùng với những điểm đổi mới, dự thảo cũng đặt ra những vấn đề cần tiếp tục cân nhắc để vừa bảo đảm chuẩn chung, vừa tôn trọng đặc thù ngành, lĩnh vực và nhu cầu nhân lực của từng cơ sở giáo dục đại học.

Theo hướng tiếp cận mới, việc đánh giá ứng viên cần chuyển mạnh từ tư duy “đếm thành tích” sang thẩm định chất lượng và mức độ đóng góp thực tế. GS.TS Nguyễn Văn Minh ghi nhận, dự thảo đã thể hiện rõ hơn mối liên hệ giữa chức danh GS với hai hoạt động cốt lõi là đào tạo và nghiên cứu.

Đây là hướng tiếp cận phù hợp, bởi một chức danh học thuật không nên chỉ được xác lập từ số lượng công trình hay các thành tích được quy đổi thành điểm, mà phải cho thấy năng lực chuyên môn, khả năng đóng góp cho đào tạo và vị thế trong hoạt động khoa học.

Cùng với đó, việc dành trọng số đáng kể cho hoạt động giảng dạy, với yêu cầu tối thiểu 30%, cũng là điểm cần thiết để bảo đảm chức danh GS, PGS trong các cơ sở giáo dục đại học gắn với chức năng đào tạo.

Khi người giữ chức danh học thuật vừa có năng lực nghiên cứu, vừa thực sự tham gia đào tạo, hướng dẫn người học và phát triển chương trình, giá trị của chức danh sẽ được thể hiện rõ hơn trong thực tiễn.

Đáng chú ý, cách đánh giá dựa trên một số công trình khoa học tiêu biểu, thay vì chỉ cộng dồn số lượng theo bảng quy đổi, cũng có thể tạo chuyển biến về chất. Việc tập trung thẩm định 5 công trình khoa học tiêu biểu giúp hội đồng có cơ sở xem xét sâu hơn về chất lượng, tính mới, mức độ đóng góp và vai trò thực sự của ứng viên trong từng công trình.

Đây là thay đổi có ý nghĩa bởi một danh mục dài các công bố chưa chắc phản ánh đầy đủ năng lực khoa học của một nhà nghiên cứu. Ngược lại, một số công trình có chất lượng, thể hiện rõ đóng góp và dấu ấn học thuật có thể cho thấy năng lực chuyên môn tốt hơn nhiều so với cách tính cơ học theo số lượng.

Chuẩn chung cần đi cùng cơ chế đánh giá công bằng

Một vấn đề quan trọng khác là cơ chế bảo đảm tính khách quan trong quá trình đánh giá. Phản biện ẩn danh, kiểm soát xung đột lợi ích và các quy định về liêm chính học thuật nếu được thiết kế chặt chẽ sẽ góp phần hạn chế tác động của quan hệ cá nhân, lợi ích cục bộ hoặc những yếu tố không liên quan đến năng lực chuyên môn.

Phản biện ẩn danh, trước hết, giúp người phản biện tập trung vào chất lượng khoa học của hồ sơ và công trình thay vì chịu tác động bởi danh tiếng, vị trí hoặc quan hệ của ứng viên.

Kiểm soát xung đột lợi ích cũng là yêu cầu cần thiết để bảo đảm người tham gia đánh giá không đồng thời ở vị trí có thể làm phát sinh lợi ích trực tiếp hoặc gián tiếp đối với kết quả xét duyệt.

Cùng với đó, cơ chế thu hồi quyết định khi phát hiện vi phạm liêm chính học thuật là “hàng rào” cần thiết. Việc bổ nhiệm không nên được hiểu là một kết quả bất biến ngay cả khi sau đó phát hiện hành vi gian dối, vi phạm nghiêm trọng chuẩn mực học thuật. Một hệ thống đánh giá thực chất phải có khả năng tự kiểm tra, phát hiện sai phạm và xử lý đến cùng.

Những cơ chế này không chỉ nhằm “siết” ứng viên mà còn bảo vệ chính những người được đánh giá công bằng. Khi quy trình minh bạch, tiêu chí rõ ràng và có cơ chế kiểm soát độc lập, những người có năng lực thực sự sẽ có cơ hội được ghi nhận, đồng thời giảm nguy cơ chức danh bị xem nhẹ do tình trạng chạy theo số lượng.

Không thể dùng một công thức chung

Một trong những vấn đề được ông lưu ý là quy định về tỷ trọng và tổng số lượng bổ nhiệm không quá 50%. Thực tế tại một số đơn vị cho thấy tỷ lệ GS, PGS giữa các khoa, ngành có thể rất khác nhau. GS.TS Nguyễn Văn Minh dẫn ví dụ, tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội có khoa đã có hai ngành đạt tỷ lệ 80% PGS và chỉ còn hai Tiến sĩ. Nếu áp dụng cứng một tỷ lệ chung, những đơn vị này có thể gặp khó trong việc thu hút, giữ chân giảng viên có trình độ cao.

GS.TS Nguyễn Văn Minh đề nghị cân nhắc lộ trình chuyển tiếp để các cơ sở giáo dục đại học không rơi vào thế khó; đồng thời cần rà soát quy định về số nghiên cứu sinh mà mỗi GS phải hướng dẫn sau khi được bổ nhiệm, nhằm bảo đảm thống nhất và khớp nối với quy chế hướng dẫn nghiên cứu sinh hiện hành của Bộ.

Qua đó góp phần chuyển thông điệp của chính sách từ “có bao nhiêu người được bổ nhiệm” sang “những người được bổ nhiệm thực sự đóng góp gì cho đào tạo và khoa học”. Đây mới là thước đo có ý nghĩa đối với chất lượng đội ngũ và sự phát triển của giáo dục đại học.

Ở góc độ đánh giá ứng viên, GS.TS Hoàng Anh Tuấn - Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) - cho rằng, cần thiết lập một chuẩn cơ bản, minh bạch và ổn định. Ông đề xuất công khai chuẩn cơ bản theo hướng kế thừa những yêu cầu nền tảng của Quyết định số 37/2018/QĐ-TTg, đồng thời tiếp tục nâng cao chất lượng đánh giá thay vì chỉ tăng số lượng tiêu chí.

Quan điểm này tương đồng với yêu cầu đang được đặt ra trong đổi mới phương thức đánh giá GS, PGS: không lấy số lượng công trình thay thế cho chất lượng khoa học.

Ngoài ra, cần tiếp tục làm rõ là cơ chế phản biện độc lập. Vấn đề ở đây không chỉ là số lượng phản biện, mà là khả năng bảo đảm người phản biện thực sự độc lập với ứng viên và không bị chi phối bởi quan hệ cá nhân, hợp tác khoa học hay lợi ích liên quan.

Điều này cũng gắn với yêu cầu quan trọng khác: cần có tiêu chuẩn cơ bản đối với các thành viên tham gia hội đồng. Nếu ứng viên phải đáp ứng những tiêu chí học thuật nghiêm ngặt, thì người đánh giá cũng cần có năng lực và uy tín tương xứng để thực hiện trách nhiệm đánh giá.

Cùng với phản biện ẩn danh, kiểm soát xung đột lợi ích và cơ chế xử lý khi phát hiện vi phạm liêm chính học thuật, những yêu cầu này tạo thành một hệ thống bảo đảm công bằng trong bổ nhiệm. Mục tiêu cuối cùng là để kết quả đánh giá phụ thuộc vào chất lượng khoa học và năng lực thực tế của ứng viên, thay vì các quan hệ hoặc yếu tố ngoài chuyên môn.

Coi trọng chất lượng, bảo đảm liêm chính khoa học

Chia sẻ về quan điểm xây dựng, ông Vũ Minh Đức - Cục trưởng Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý giáo dục (Bộ GD&ĐT) - cho biết, Dự thảo Thông tư hướng tới bảo đảm phù hợp với đường lối, chủ trương của Đảng, pháp luật của Nhà nước và tính đồng bộ trong hệ thống pháp luật; kế thừa những điểm hợp lý của Quyết định số 37/2018/QĐ-TTg, có lộ trình phù hợp để không tạo ra sự thay đổi đột ngột khi triển khai.

Cùng với đó là yêu cầu phân cấp đầy đủ, phát huy quyền tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình của cơ sở giáo dục đại học; xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, quy trình rõ ràng, minh bạch, chú trọng chất lượng, tiệm cận chuẩn mực quốc tế và phù hợp với thực tiễn Việt Nam.

Dự thảo xác định chức danh giáo sư, phó giáo sư là chức danh của giảng viên đại học. Chức danh gắn với vị trí, nhiệm vụ và nguồn lực. Cơ sở giáo dục đại học chỉ bổ nhiệm khi có vị trí (chức danh giảng viên đại học trong cơ cấu tổ chức, nhân sự); có nhiệm vụ và điều kiện để người được bổ nhiệm thực hiện công việc.

Nguyên tắc xuyên suốt là coi trọng chất lượng, bảo đảm liêm chính khoa học, hội nhập quốc tế và tạo cơ chế cạnh tranh trong bổ nhiệm; bảo đảm khách quan, công bằng giữa ứng viên trong và ngoài cơ sở giáo dục đại học.

Điểm đáng chú ý là dự thảo xác định ba nhóm năng lực cốt lõi để đánh giá ứng viên, gồm: năng lực giảng dạy và kết quả đào tạo; năng lực nghiên cứu, sáng tạo tri thức và uy tín khoa học; năng lực phát triển tập thể và phục vụ cộng đồng. Trọng số tối thiểu tương ứng của ba nhóm năng lực này là 30%, 30% và 20%.

Trong đó, năng lực giảng dạy được chú trọng thông qua các yêu cầu cụ thể về giờ giảng trực tiếp, số lượng nghiên cứu sinh, học viên thạc sĩ và năng lực phát triển chương trình đào tạo.

Một nội dung quan trọng khác của dự thảo là nâng cao yêu cầu về chất lượng công trình khoa học và bảo đảm liêm chính học thuật. Theo đó, chỉ tính các công bố mà ứng viên là tác giả chính, với số lượng tối thiểu 12 công bố đối với ứng viên phó giáo sư và 20 công bố đối với ứng viên giáo sư trên các tạp chí loại 1. Trong đó, có số lượng tối thiểu công bố trên các tạp chí quốc tế uy tín theo từng khối ngành.

Việc đánh giá không chỉ dừng ở số lượng công bố khoa học mà còn xem xét năng lực tổ chức, huy động nguồn lực và các công trình khoa học tiêu biểu của ứng viên.

Dự thảo đồng thời thiết lập cơ chế phản biện độc lập. Các chuyên gia phản biện phải là người có uy tín, năng lực khoa học và không có xung đột lợi ích.

Đặc biệt, dự thảo quy định thu hồi quyết định bổ nhiệm nếu phát hiện ứng viên có hành vi gian lận hồ sơ, sử dụng văn bằng không hợp pháp, đạo văn, ngụy tạo dữ liệu, mua bán bản quyền hoặc gian lận thành tích.

Về chính sách luân chuyển, thu hút nhân tài, dự thảo trao quyền chủ động cho cơ sở đào tạo trong việc thu hút người đang giữ chức danh giáo sư, phó giáo sư tại các cơ quan, tổ chức trong và ngoài nước. Chính sách này hướng tới hỗ trợ các cơ sở giáo dục đại học mới thành lập, các ngành đào tạo mới mở.

Dự thảo cũng thiết lập cơ chế cạnh tranh trong bổ nhiệm. Các ứng viên đạt yêu cầu được xếp hạng theo điểm số; người đứng đầu cơ sở đào tạo căn cứ kết quả này để quyết định lựa chọn ứng viên bổ nhiệm.

Về trách nhiệm thực hiện, cơ sở đào tạo có trách nhiệm xây dựng quy định cụ thể hóa yêu cầu năng lực, hình thức đánh giá, thang đánh giá và phương pháp tổng hợp điểm. Theo đó, Hội đồng đánh giá và từng thành viên hội đồng phải chịu trách nhiệm về kết quả đánh giá; người đứng đầu cơ sở đào tạo chịu trách nhiệm về quyết định bổ nhiệm trong phạm vi thẩm quyền.

Bộ GD&ĐT thực hiện nhiệm vụ hướng dẫn, theo dõi, kiểm tra và tổng hợp tình hình triển khai. Bộ cũng vận hành cơ sở dữ liệu về bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư; hướng dẫn danh mục hội nghị uy tín, nguồn chuyên gia và thành lập Hội đồng tư vấn khi cần thiết.