Một hệ thống trường tư thục tại Mỹ vừa công bố mô hình giáo dục mới, theo đó học sinh từ bậc mẫu giáo đến lớp 12 có thể hoàn thành chương trình học thuật trong khoảng hai giờ mỗi ngày nhờ gia sư trí tuệ nhân tạo (AI).
Theo giới thiệu, mô hình này không cần giáo viên đứng lớp theo cách truyền thống, không giao bài tập về nhà và không sử dụng sách giáo khoa.
Đề xuất táo bạo nhanh chóng thu hút sự chú ý của dư luận. Một bộ phận phụ huynh xem đây là bước đột phá, mở ra khả năng cá nhân hóa việc học và tối ưu thời gian. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia giáo dục đặt câu hỏi về mức độ minh bạch của mô hình, hiệu quả thực chất trong dài hạn cũng như những tác động tâm lý – xã hội đối với trẻ em khi vai trò của giáo viên bị thu hẹp đáng kể.
Thử nghiệm tái định hình lớp học phổ thông
Trong chuyến công du qua 50 bang, Bộ trưởng Giáo dục Mỹ Linda McMahon đã ghé thăm cơ sở Alpha tại Austin, bang Texas – một trong hơn chục trường thuộc hệ thống Alpha trên toàn nước Mỹ. Tại đây, bà tham quan khuôn viên, gặp gỡ học sinh và tham dự tọa đàm cùng bà MacKenzie Price, đồng sáng lập mô hình này.
Alpha là chuỗi trường tư thục đào tạo từ mẫu giáo đến lớp 12, vận hành theo hướng lấy AI làm trung tâm thay cho lớp học truyền thống. Mỗi buổi sáng, học sinh dành khoảng hai giờ học các môn học thuật thông qua phần mềm gia sư AI. Trường không sử dụng sách giáo khoa và không giao bài tập về nhà.
Ngày học bắt đầu trước 9 giờ với hoạt động nhóm về một kỹ năng sống trọng tâm. Sau đó, học sinh làm việc cá nhân trên máy tính xách tay, sử dụng tai nghe hoặc thiết bị thực tế ảo để tương tác với hệ thống AI.
Chương trình học thuật kéo dài hai giờ, chia thành bốn phiên 30 phút cho các môn Toán, Khoa học, Khoa học xã hội và Ngôn ngữ; kèm khoảng 20 phút rèn kỹ năng như kỹ thuật làm bài thi. Thời gian còn lại trong ngày dành cho thảo luận và hoạt động phát triển kỹ năng như kiến thức tài chính, giao tiếp hay giải quyết vấn đề.
“Có rất nhiều cơ hội mà tôi nhìn thấy ở đây”, bà Linda McMahon nhận xét trong chuyến thăm. Chính quyền Tổng thống Donald Trump từng tuyên bố mong muốn đi đầu trong việc đưa AI vào trường học, và Bộ trưởng Giáo dục Mỹ coi Alpha là một ví dụ cho hướng đi tương lai của giáo dục.
Alpha được thành lập năm 2014 tại Austin với sự hậu thuẫn của một tỷ phú công nghệ, trong bối cảnh giáo dục Mỹ đối mặt nhiều sức ép cải cách. Các đánh giá quốc gia gần đây cho thấy điểm toán và đọc của học sinh tiếp tục xu hướng giảm kéo dài gần một thập kỷ.
Theo khảo sát của Quỹ Gia đình Walton và Gallup, 6/10 giáo viên Mỹ đã sử dụng ít nhất một công cụ AI trong năm học 2024 – 2025. Trong bối cảnh đó, mô hình học tập do AI dẫn dắt được một bộ phận xem là lựa chọn tiên phong, dù vẫn còn nhiều tranh luận về hiệu quả và tính bền vững.
Phép thử minh bạch của mô hình trường học do AI dẫn dắt
Tuy được một bộ phận phụ huynh đánh giá cao nhờ nhịp độ học cá nhân hóa, chú trọng kỹ năng thực tiễn và cơ chế khuyến khích rõ ràng, mô hình của Alpha không nhận được sự đồng thuận tuyệt đối.
Tại cơ sở ở Brownsville (bang Texas) – địa điểm thứ hai Alpha mở năm 2022 – một số phụ huynh trong năm học 2023 - 2024 đã bày tỏ lo ngại về hiệu quả thực tế cũng như áp lực tâm lý mà hệ thống chỉ tiêu do AI thiết lập gây ra cho học sinh.
Bà Jessica Lopez, phụ huynh có hai con theo học tại đây, cho biết có em “căng thẳng đến mức kiệt sức” nhưng vẫn được nhà trường sử dụng như minh chứng cho thành công của mô hình. Năm 2024, bà quyết định cho hai con rút học.
Trong thư gửi bà Price, phụ huynh Lopez nêu rõ những băn khoăn: Sự phụ thuộc gần như hoàn toàn vào ứng dụng đóng vai trò “giáo viên”, thiếu hỗ trợ trực tiếp từ con người và tình trạng trẻ phải thức khuya để đáp ứng các chỉ số đánh giá do AI đưa ra. “Tôi nhận ra ngôi trường này không phù hợp với gia đình chúng tôi”, bà viết.
Phía Alpha bác bỏ mối liên hệ giữa mô hình giáo dục của mình với tình trạng lo âu ở học sinh. Công ty cho rằng cơ sở Brownsville giai đoạn đầu áp dụng mô hình kết hợp với giáo dục tại nhà, dẫn đến “nhầm lẫn và kém hiệu quả”, và không còn phản ánh cách vận hành hiện nay.
Theo tuyên bố của Alpha, “trải nghiệm, phương pháp sư phạm và cách tiếp cận học tập đã thay đổi đáng kể”, do đó, việc lấy giai đoạn thử nghiệm ban đầu làm đại diện cho toàn hệ thống là không công bằng.
Dẫu vậy, nhiều chuyên gia cho rằng, mô hình này thiếu sự giám sát và thẩm định độc lập. Ông Victor Lee, Phó Giáo sư Trường Giáo dục Đại học Stanford, nhận định mối lo lớn của giới học thuật là việc Alpha từ chối cho phép các nghiên cứu độc lập đánh giá các tuyên bố về hiệu quả. Theo ông, điều này làm dấy lên nghi vấn về tính minh bạch, đồng thời một số khẳng định thành công của trường là “đáng nghi ngờ”.
Bên cạnh đó, trong khi một số nhà nghiên cứu nhìn thấy tiềm năng của AI trong cá nhân hóa học tập, những ý kiến khác cảnh báo việc phụ thuộc nặng vào máy tính có thể làm giảm cơ hội tương tác xã hội và phát triển tư duy phản biện của trẻ.
Alpha phản hồi rằng các ý kiến chỉ trích xuất phát từ việc “chưa hiểu rõ cách tiếp cận của nhà trường”. Công ty cho biết đã hợp tác với “các nhà khoa học hàng đầu thế giới” để xây dựng chương trình, đồng thời khẳng định học sinh của họ “học nhanh gấp đôi và nắm vững kiến thức hơn ở mọi môn học cốt lõi”.
Trước đề nghị của CNN về việc tham quan cơ sở hoặc phỏng vấn bà Price, Alpha đã từ chối trong nhiều tháng.
Người phát ngôn Bộ Giáo dục Mỹ cho rằng Alpha đang “tái hình dung giáo dục phổ thông” bằng cách trang bị cho học sinh kỹ năng AI thực tiễn và chuẩn bị cho thị trường lao động công nghệ đang thay đổi nhanh chóng. Tuy nhiên, cơ quan này cũng thừa nhận mô hình đó có thể “không phù hợp với mọi gia đình”.
Cá nhân hóa triệt để hay khoảng trống sư phạm?
Trong video quảng bá năm 2024, bà MacKenzie Price đặt vấn đề: “Điều gì xảy ra nếu tôi nói rằng trường này không có giáo viên và học sinh học thông qua gia sư AI trên các ứng dụng AI, cung cấp hành trình học tập cá nhân hóa 1 - 1 và đảm bảo thành công?”.
Alpha do bà Price - cựu sinh viên Stanford University - đồng sáng lập cùng tỷ phú công nghệ Joe Liemandt, nhà sáng lập Trilogy Software và quỹ ESW Capital. Học phí của hệ thống dao động từ 10.000 - 75.000 USD mỗi năm, tùy cơ sở.
Bà Jennifer Gabler – nữ hộ sinh, đồng thời là cựu giáo viên toán tại Brownsville – cho biết ba con của bà (7, 11 và 13 tuổi) theo học từ tháng 3/2023 và có tiến bộ rõ rệt. Con út cải thiện khả năng đọc nhanh chóng, từ mức gần như chưa đọc được lên thành thạo chỉ trong 4 - 5 tuần và tỏ ra hứng thú với việc học.
Alpha vận hành cơ chế khuyến khích dựa trên “phần thưởng”, do nhà trường gợi ý hoặc do học sinh tự đề xuất khi đạt mục tiêu. Tiến độ được theo dõi hằng ngày trên nền tảng trực tuyến. Phần thưởng có thể là một ngày mặc đồ ngủ xem phim, ghé quán cà phê địa phương, đi công viên, thậm chí tiền mặt hoặc tài trợ chuyến đi nước ngoài.
Hai con lớn của bà Jennifer Gabler từng được đến Italy và Thụy Sĩ, đồng thời tham dự vòng loại đua xe Công thức 1 tại Austin sau khi tham gia cuộc thi lập trình tái tạo đường đua F1.
Tại Alpha, người giám sát học sinh được gọi là “hướng dẫn viên” (guide) thay vì giáo viên. Theo giới thiệu của trường, học sinh vẫn có thể tiếp cận các chuyên gia chuyên trách như giáo viên luyện chữ viết tay, chuyên gia đọc hiểu hoặc chuyên gia hỗ trợ học sinh đa dạng.
Tuy nhiên, theo mô tả tuyển dụng, hướng dẫn viên không chấm điểm hay giảng dạy theo giáo trình mà chủ yếu “dẫn dắt thảo luận và khơi gợi tò mò”. Yêu cầu tối thiểu chỉ là bằng cử nhân, không bắt buộc có bằng sau đại học ngành giáo dục.
Một hướng dẫn viên cũ (đề nghị giấu tên do ký thỏa thuận bảo mật) mô tả môi trường làm việc “giống startup hơn là trường học”: Không có lớp học truyền thống, học sinh ngồi trong không gian chung, thậm chí có em nằm dưới sàn để làm việc.
Bà Jennifer Gabler nhìn nhận Alpha liên tục thay đổi và cải tiến, giúp trẻ rèn luyện tính linh hoạt. Chính sách của Alpha là “không để nhân viên dạy học thuật”. Khi học sinh gặp khó khăn, hướng dẫn viên khuyến khích các em tự tìm lời giải qua YouTube hoặc Google thay vì trực tiếp giảng bài. Tuy vậy, bà cũng thừa nhận: “Vẫn cần một giáo viên thực sự hiểu rõ nội dung để can thiệp khi cần”.
Hiệu quả vượt trội hay ảo giác thống kê?
Alpha tuyên bố học sinh của mình “học nhanh gấp đôi” so với bạn đồng lứa, dựa trên kết quả bài kiểm tra quốc gia MAP (Measures of Academic Progress). Báo cáo từ mùa Thu 2024 đến mùa Xuân 2025 cho thấy học sinh Alpha đạt điểm trung bình cao hơn mức chung toàn quốc ở các môn Toán, Khoa học và Đọc hiểu.
Tuy nhiên, cách so sánh này gây tranh luận. Ông Justin Reich - Giám đốc Phòng thí nghiệm Hệ thống Giảng dạy tại Massachusetts Institute of Technology, cho rằng MAP chủ yếu được sử dụng trong hệ thống trường công, trong khi Alpha là trường tư thục có học phí cao. Theo ông, việc so sánh học sinh Alpha với nhóm học sinh đến từ nhiều hoàn cảnh khác nhau là thiếu tương xứng; nếu muốn chứng minh ưu thế, Alpha nên đối chiếu với các trường tư tinh hoa có điều kiện tương đồng.
Ông Justin Reich cũng bày tỏ hoài nghi về mô hình cá nhân hóa ở mức độ cực đoan. Giám đốc Phòng thí nghiệm Hệ thống Giảng dạy tại Massachusetts Institute of Technology cho rằng những trải nghiệm học tập có giá trị nhất thường mang tính cộng đồng, nơi học sinh hợp tác, tranh luận và cùng giải quyết vấn đề – những yếu tố khó có thể thay thế hoàn toàn bằng tương tác với máy tính.
Dù vậy, Alpha nhận được sự ủng hộ từ một số nhân vật có ảnh hưởng. Tỷ phú Bill Ackman từng gọi đây là “đột phá trong giáo dục phổ thông”. Phu nhân Tổng thống Melania Trump tham dự một sự kiện trực tuyến về AI có học sinh Alpha phát biểu. Tỷ phú Elon Musk cũng chia sẻ các bài viết tích cực về mô hình này; theo video quảng bá năm 2024, khoảng một nửa học sinh tại cơ sở Brownsville là con em nhân viên SpaceX.
Song song với hệ thống trường tư, Alpha còn thành lập mạng lưới trường công lập tự chủ mang tên Unbound Academy. Năm 2024, Arizona là bang đầu tiên phê duyệt mô hình này.
Tuy nhiên, đề xuất mở trường charter của Alpha đã bị từ chối tại Arkansas, North Carolina, Utah, South Carolina và Pennsylvania. Sở Giáo dục Pennsylvania cho rằng mô hình dựa trên AI của Alpha “chưa được kiểm chứng” và chưa chứng minh được khả năng đáp ứng đầy đủ các chuẩn học thuật của bang.
Ở góc độ phụ huynh, trải nghiệm cũng không đồng nhất. Bà Lopez cho biết hai con gái của bà - trong đó có một bé tự kỷ - ban đầu đạt các chỉ tiêu học tập theo hệ thống đánh giá, nhưng dần trở nên quá tập trung vào con số. Theo bà, sự tò mò tự nhiên suy giảm; một số phụ huynh khác cũng phản ánh việc con phải thức khuya để cải thiện chỉ số, dẫn đến căng thẳng kéo dài.
Sau khi chuyển con sang trường công, bà Lopez nói nhận thấy các con bị hụt nền tảng kiến thức. “Các con làm điều trường yêu cầu, nhưng không xuất phát từ niềm vui”, bà chia sẻ, cho rằng vấn đề lớn nhất là cách Alpha quảng bá mô hình như một giải pháp gần như hoàn hảo.
Trong khi đó, bà Gabler vẫn đánh giá Alpha phù hợp với gia đình mình, dù thừa nhận mô hình này không dành cho tất cả mọi người.
