Nhiều lợi thế nhưng vẫn phải vượt qua định kiến
Theo NGƯT.TS Phạm Xuân Khánh, Hiệu trưởng Trường CĐ Công nghệ cao Hà Nội, mô hình trung học nghề có những ưu thế đáng kể trong việc thu hút học sinh tốt nghiệp THCS.
Trước hết, mô hình này tạo ra lộ trình kép, tương tự mô hình 9+. Học sinh tốt nghiệp THCS có thể chỉ mất 3-4 năm để vừa lấy bằng trung cấp nghề vừa hoàn thành chương trình văn hóa phổ thông, giúp tiết kiệm đáng kể thời gian và chi phí so với việc học đại học truyền thống.
Một ưu thế khác là chương trình đào tạo chú trọng thực hành gắn với cơ sở sản xuất và doanh nghiệp. Thay vì tập trung chủ yếu vào lý thuyết, học sinh được tăng cường trải nghiệm thực tế, hình thành năng lực nghề nghiệp và có thể tìm được việc làm với thu nhập ổn định sau khi tốt nghiệp.
Theo NGƯT.TS Phạm Xuân Khánh, trung học nghề cũng có thể giảm áp lực thi cử cho những học sinh không có thế mạnh về học thuật hàn lâm hoặc không vượt qua được kỳ thi tuyển sinh vào các trường THPT công lập có tính cạnh tranh cao.
Tuy nhiên, ông cho rằng THPT truyền thống vẫn giữ vị thế nổi trội đối với những học sinh định hướng vào các trường đại học chuyên sâu, các ngành nghiên cứu hoặc có kế hoạch du học từ sớm. Vì vậy, trung học nghề cần xác định rõ lợi thế riêng thay vì cạnh tranh trực tiếp với mô hình giáo dục phổ thông truyền thống.
Thách thức lớn nhất trong giai đoạn đầu, theo Hiệu trưởng Trường CĐ Công nghệ cao Hà Nội, là rào cản tâm lý xã hội. Nhiều phụ huynh và học sinh vẫn coi trọng bằng đại học hơn, xem học nghề như “giải pháp cuối cùng” khi không trúng tuyển vào các trường THPT công lập. Bên cạnh đó, phụ huynh còn băn khoăn về cơ hội học tập lên cao đẳng, đại học sau khi tốt nghiệp trung học nghề. Do đó, thay đổi nhận thức của phụ huynh và xã hội sẽ là một trong những thách thức lớn nhất khi triển khai mô hình này.
Công tác truyền thông, hướng nghiệp cũng còn nhiều hạn chế. Ngân sách quảng bá tuyển sinh của các trường nghề thường thấp, các chiến dịch truyền thông còn manh mún so với sự đầu tư bài bản của nhiều trường đại học, cao đẳng. Trong khi đó, các trường nghề thường vắng mặt trên hệ thống đăng ký tuyển sinh chung của Bộ GD&ĐT, khiến thí sinh khó tiếp cận thông tin nếu không chủ động tìm kiếm.
Một số cơ sở giáo dục nghề nghiệp còn gặp khó khăn về kinh phí đầu tư trang thiết bị thực hành, trong khi chế độ đãi ngộ nhà giáo chưa đủ sức hút để thu hút và giữ chân nhân lực chất lượng cao.
Sự gắn kết giữa nhà trường và doanh nghiệp dù đang dần được cải thiện nhưng tại một số cơ sở vẫn chưa thực sự chặt chẽ. Để có chiến lược giải quyết triệt để vấn đề này, việc nắm bắt đặc thù của từng khu vực và đối tượng mục tiêu là rất quan trọng.
Tuyển sinh phải gắn với nhu cầu tuyển dụng
Để triển khai chương trình trung học nghề từ năm học 2026-2027, theo NGƯT.TS Phạm Xuân Khánh, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp trước hết cần chuẩn bị đầy đủ khung chương trình và giáo trình. Chương trình phải tích hợp hài hòa giữa kỹ năng nghề và kiến thức văn hóa phổ thông, bảo đảm yêu cầu theo quy định của Bộ GD&ĐT.
Cùng với đó là đội ngũ nhân sự đáp ứng tiêu chuẩn, bao gồm giáo viên văn hóa giảng dạy chương trình giáo dục thường xuyên và giáo viên dạy nghề. Cơ sở vật chất cũng cần được đầu tư, nâng cấp, nhất là phòng thực hành, xưởng trường và trang thiết bị đào tạo theo hướng sát với công nghệ hiện đại và yêu cầu thực tế của doanh nghiệp.
Các cơ sở giáo dục nghề nghiệp cũng cần nắm vững chính sách hỗ trợ học phí từ ngân sách Nhà nước và xây dựng lộ trình liên thông lên các trình độ cao hơn để tăng sức hút đối với người học.
Trong triển khai thực tế, ông Phạm Xuân Khánh nhấn mạnh yêu cầu gắn kết chặt chẽ với doanh nghiệp, đào tạo phải gắn với tuyển dụng. Nhà trường có thể ký kết hợp đồng đào tạo theo nhu cầu tuyển dụng, mời chuyên gia doanh nghiệp tham gia giảng dạy, tăng cường thời gian thực hành tại doanh nghiệp và cam kết đầu ra cho học sinh.
Cùng với đó, công tác tuyển sinh và hướng nghiệp cần được đổi mới. Các cơ sở giáo dục nghề nghiệp nên chủ động phối hợp với các trường THCS trên địa bàn để tư vấn trực tiếp cho phụ huynh và học sinh về mô hình trung học nghề, trong đó làm rõ lộ trình vừa có bằng nghề, vừa hoàn thành chương trình văn hóa phổ thông.
Chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng mạng xã hội cũng cần được tận dụng để đa dạng hóa hoạt động truyền thông tuyển sinh, mở rộng khả năng tiếp cận thông tin về chương trình đào tạo và các chính sách ưu đãi của Nhà nước, trong đó có chính sách miễn học phí nghề cho học sinh tốt nghiệp THCS học trình độ trung cấp theo quy định hiện hành.
Theo Hiệu trưởng Trường CĐ Công nghệ cao Hà Nội, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp cần chuẩn hóa chương trình tích hợp văn hóa - nghề, phát triển mô hình đào tạo kép gắn với doanh nghiệp và tận dụng hiệu quả chính sách hỗ trợ học phí. Việc cập nhật các xu hướng ngành nghề hiện đại như STEM, tự động hóa, trí tuệ nhân tạo, công nghiệp bán dẫn, thiết kế vi mạch và ô tô điện cũng là yếu tố quan trọng để tạo sự khác biệt và tăng sức hút với người học.
Đồng thời, cần minh bạch hóa lộ trình liên thông lên cao đẳng, đại học ngay trong thông báo tuyển sinh, qua đó xóa bỏ định kiến học nghề là “cùng đường”. Các cơ sở giáo dục cũng cần tăng cường cam kết việc làm với doanh nghiệp, công khai tỷ lệ có việc làm sau tốt nghiệp, thậm chí có thể công khai cam kết về thu nhập khởi điểm hoặc các cơ chế hỗ trợ phù hợp nếu người học chưa tìm được việc làm.
Hoạt động hướng nghiệp cũng cần chuyển từ tư vấn lý thuyết sang trải nghiệm thực tế. Các chương trình như “Ngày hội mở”, tham quan xưởng thực hành, dây chuyền sản xuất của doanh nghiệp đối tác hoặc trải nghiệm nghề nghiệp dành cho học sinh lớp 8, lớp 9 có thể giúp người học và phụ huynh hiểu rõ hơn về môi trường đào tạo và triển vọng nghề nghiệp.
Với Trường CĐ Công nghệ cao Hà Nội, NGƯT.TS Phạm Xuân Khánh cho biết nhà trường có đủ điều kiện để triển khai hiệu quả mô hình này ngay từ năm học 2026-2027. Những yêu cầu đặt ra cũng là những nền tảng nhà trường đã xây dựng trong nhiều năm qua, gồm hệ thống ngành nghề trọng điểm, đội ngũ giảng viên đạt chuẩn, cơ sở vật chất hiện đại và mạng lưới hợp tác với nhiều doanh nghiệp lớn như Samsung, Foxconn, Hanwha Aero Engines, Vingroup trong đào tạo, thực tập và tuyển dụng.
Nhà trường cũng thường xuyên tổ chức chương trình “Một ngày làm sinh viên HHT” và nhiều hoạt động hướng nghiệp cho học sinh THCS, trong đó có các hoạt động giáo dục STEAM.
“Chúng tôi tin rằng, khi chính sách được triển khai đồng bộ và các cơ sở giáo dục nghề nghiệp phát huy tốt những lợi thế sẵn có, trung học nghề sẽ sớm khẳng định được vị thế và trở thành một lựa chọn hấp dẫn đối với người học”, NGƯT.TS Phạm Xuân Khánh nói.
