PGS.TS Trần Thành Nam, Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng đổi mới quy định bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư cần gắn với vị trí việc làm, năng lực học thuật và khả năng dẫn dắt phát triển nhà trường. Quyền tự chủ phải đi cùng trách nhiệm giải trình, bảo đảm độc lập học thuật và đánh giá thực chất đóng góp của ứng viên.
Trao quyền tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình
Theo PGS.TS Trần Thành Nam, dự thảo sửa đổi quy định bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư mở ra cơ hội đổi mới cách lựa chọn và sử dụng đội ngũ học thuật. Giá trị của thay đổi này cần được thể hiện qua chất lượng giảng dạy, nghiên cứu và sự trưởng thành của thế hệ kế cận.
Bày tỏ ủng hộ định hướng giao cơ sở đào tạo trực tiếp xét, bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư gắn với vị trí việc làm, PGS.TS Trần Thành Nam cho rằng, khi được lựa chọn đội ngũ theo chiến lược phát triển, nhà trường có điều kiện xác định rõ người được bổ nhiệm sẽ dẫn dắt lĩnh vực nào, phát triển nhóm nghiên cứu ra sao và đóng góp gì cho người học.
Tuy nhiên, quyền tự chủ chỉ có ý nghĩa khi quyết định bổ nhiệm đủ sức thuyết phục cộng đồng học thuật. PGS.TS Trần Thành Nam nhấn mạnh yêu cầu xây dựng hội đồng có năng lực, độc lập và chịu giám sát bên ngoài.
Từ đó, ông đề xuất công khai tiêu chuẩn trước khi nhận hồ sơ, quy định rõ việc rút khỏi đánh giá khi có xung đột lợi ích, sử dụng phản biện ngoài trường và có cơ chế xem xét khiếu nại độc lập. Hiệu trưởng phải chịu trách nhiệm về chất lượng của quy trình mà mình tổ chức.
Đánh giá thực chất đóng góp
Dự thảo cũng đã xác định một cách đầy đủ hơn về công việc của một nhà giáo đại học. Theo thông tin về dự thảo, ba nhóm năng lực gồm giảng dạy và kết quả đào tạo, nghiên cứu và uy tín khoa học, phát triển tập thể và phục vụ cộng đồng. Trọng số tối thiểu tương ứng là 30%, 30% và 20%. PGS.TS Trần Thành Nam đánh giá cách phân định này tạo cơ sở ghi nhận những đóng góp vốn dễ bị che khuất trong hồ sơ thành tích.
Bên cạnh đó, ông cho rằng có thể nghiên cứu để đưa ra những yêu cầu về thành tích tham gia hoạt động đổi mới sáng tạo và năng lực chuyển hóa các sản phẩm khoa học thành giá trị thương mại. Tiếp thu từ kinh nghiệm quốc tế, cũng cần đưa ra nhiều lộ trình thăng tiến lên giáo sư và có nhiều cách ghi nhận những kiểu đóng góp khác nhau của ứng viên.
Đối với công bố khoa học, PGS.TS Trần Thành Nam ủng hộ việc duy trì tiêu chuẩn cao về chất lượng chứ không chỉ là số lượng. Các thành viên hội đồng cần đọc, đánh giá công trình và xác định phần đóng góp thực chất của ứng viên. Các thông số về xếp hạng tạp chí, chỉ số H index chỉ cung cấp thông tin tham khảo, chứ không thể bảo đảm chất lượng.
Từ đó, ông đề xuất bổ sung phần thuyết minh một số công trình tiêu biểu. Ứng viên cần giải thích vấn đề đã giải quyết, đóng góp mới, vai trò của mình và những giới hạn còn tồn tại.
Điểm cũng đang được quan tâm thảo luận nhiều là hạn mức bổ nhiệm. Dự thảo dự kiến xác định số lượng GS, PGS theo năng lực của từng nhóm ngành, trong đó có đội ngũ tiến sĩ, nguồn thu khoa học và quy mô đào tạo tiến sĩ. Số GS tối đa dự kiến không vượt quá 25% số PGS.
PGS.TS Trần Thành Nam đồng tình về tỷ lệ tiến sĩ, nhưng cho rằng cần phân biệt nhiều hơn đến nguồn thu của những ngành, lĩnh vực phục vụ lợi ích công như giáo dục có thể gặp bất lợi nhưng lại rất cần được phát triển.
Yêu cầu về ngoại ngữ cũng nên tập trung vào khả năng làm việc, không nên chỉ dựa vào bằng cấp chứng chỉ. Trong điều kiện phát triển của AI nhanh chóng như hiện tại, bất cứ một ngôn ngữ nào cũng có thể được dịch trong thời gian thực, có lẽ cũng không cần thiết phải đặt thành một tiêu chuẩn và minh chứng về bằng cấp. Cần đặt trọng số nặng hơn về thời gian nghiên cứu, kinh phí, dữ liệu và đội ngũ hỗ trợ cụ thể. Một giáo sư được giao xây dựng nhóm nghiên cứu phải có điều kiện tuyển người và phát triển cộng sự. Một giảng viên được giao nghiên cứu dài hạn cũng cần được đánh giá theo tiến độ phù hợp.
Quy định chặt chẽ căn cứ và quy trình miễn nhiệm
Ủng hộ việc quy định rõ cơ chế miễn nhiệm giáo sư, phó giáo sư, tuy nhiên PGS.TS Trần Thành Nam cho rằng, điều này ảnh hưởng lớn đến uy tín và sự nghiệp của một nhà giáo, nên cần căn cứ và quy trình phải đủ chặt chẽ. Trước khi kết luận một người không hoàn thành nhiệm vụ, cần xem kinh phí có được cấp đúng hạn, khối lượng giảng dạy có vượt thỏa thuận, dữ liệu và điều kiện nghiên cứu có được bảo đảm hay không.
Một vấn đề khác cần quy định rõ là bảo vệ sự độc lập học thuật. PGS.TS Trần Thành Nam đề xuất nêu cụ thể: bất đồng chuyên môn, kết quả nghiên cứu không thuận với kỳ vọng quản lý, hoặc việc phản biện chính sách có căn cứ không được dùng làm lý do miễn nhiệm.
Dự thảo yêu cầu hội đồng có quá nửa thành viên ngoài trường, không có xung đột lợi ích, trong trường hợp cần đánh giá chuyên môn hoặc phát sinh tranh chấp. Để yêu cầu này có thực chất, Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục đề nghị kiểm tra cả quan hệ đồng tác giả, lợi ích tài chính và quan hệ phụ thuộc chuyên môn. Thành viên ngoài trường vẫn có thể thiếu độc lập nếu có những ràng buộc ấy.
