Một bộ chiêng được mang ra hòa tấu, một khung cửi được đưa vào buổi truyền nghề, mỗi việc đều bắt đầu từ những người còn biết và còn làm. Hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11, Phú Thọ dành chỗ cho những việc như thế trong chương trình ở từng địa phương, đồng thời đặt ra yêu cầu duy trì hoạt động phù hợp sau tuần lễ.
Mở không gian thực hành di sản
Trên những thửa ruộng bậc thang ở thôn Mừng, màn hòa tấu chiêng Mường kết hợp trình diễn trang phục truyền thống của 200 nghệ nhân là điểm nhấn trong Ngày hội văn hóa, thể thao các dân tộc xã Cao Phong diễn ra giữa tháng 10/2026. Cùng với tiếng chiêng, người đến ngày hội có dịp tìm hiểu Mo Mường, xem các tiết mục do người dân địa phương biểu diễn và tham gia những trò chơi như ném còn, kéo co. Chính người dân đã mang đến ngày hội những nét văn hóa họ đang gìn giữ trong cộng đồng.
Tại ngày hội, Chủ tịch UBND xã Cao Phong Hoàng Minh Hiếu nhấn mạnh việc tổ chức các hoạt động ở cơ sở nhằm phát huy trách nhiệm của cộng đồng trong bảo tồn văn hóa truyền thống, đồng thời tạo điều kiện để giới thiệu những giá trị ấy với du khách. Từ cách tổ chức ở thôn Mừng, có thể thấy một cuộc gặp gỡ văn hóa mang dấu ấn địa phương khi người dân có dịp trực tiếp trình diễn, giao lưu và giới thiệu những gì mình am hiểu.
Ở quy mô toàn tỉnh, Phú Thọ kết nối Ngày Văn hóa Việt Nam với Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc trong chuỗi hoạt động từ ngày 18 đến 24/11. Kế hoạch của UBND tỉnh lấy thôn, tổ dân phố và các thiết chế văn hóa ở cơ sở làm địa bàn trọng tâm, chú trọng giao lưu giữa các thế hệ và truyền dạy di sản cho người trẻ. Đến ngày 4/11, gần 70 xã, phường đã ban hành kế hoạch hưởng ứng.
Thông tin tới báo chí, ông Dương Hoàng Hương, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ, cho biết các hoạt động được triển khai trên toàn tỉnh, với những điểm tập trung tại các phường Việt Trì, Vĩnh Phúc, Hòa Bình và nhiều xã có thế mạnh về văn hóa, du lịch. Mỗi địa phương lựa chọn ít nhất một hoạt động, sản phẩm hoặc không gian văn hóa tiêu biểu để giới thiệu. Tỉnh cũng yêu cầu lựa chọn ít nhất một hoạt động hoặc mô hình phù hợp để tiếp tục duy trì sau đợt hưởng ứng.
Cách làm ấy để mỗi địa phương chọn nội dung phù hợp với điều kiện của mình. Xã Mường Bi hướng tới sưu tầm những nét văn hóa Mường cổ và tổ chức trình diễn di sản, trong khi xã Tân Lạc chọn giới thiệu nghệ thuật tạo hoa văn cạp váy của người Mường, kết hợp truyền dạy tại cộng đồng. Những người am hiểu di sản có thể tham gia bằng chính công việc họ vẫn làm, từ chơi một nhạc cụ đến hướng dẫn một thao tác trên khung dệt.
Không gian tìm hiểu di sản cũng được mở rộng tới học sinh, sinh viên. Tại Bảo tàng Hùng Vương ở phường Việt Trì, chương trình dự kiến từ ngày 22 đến 24/11 kết hợp trưng bày văn hóa các dân tộc với trải nghiệm chiêng, đuống và trình diễn nghề dệt truyền thống. Phần hướng dẫn, thuyết minh được bố trí để người tham gia có thể tìm hiểu cách sử dụng nhạc cụ, quan sát thao tác của người thợ và thực hành những nội dung phù hợp.
Giữ nghề, truyền lại cho người trẻ
Ở xã Tân Lạc, câu chuyện truyền nghề có thể bắt đầu từ cách người thợ đếm từng sợi chỉ. Nghệ nhân Bùi Thị Mỉa học dệt từ năm 12 tuổi, được bà và mẹ truyền nghề. Khi tạo hoa văn, chỉ cần lệch vài sợi, hình dệt đã khác. Kinh nghiệm ấy được tích lũy qua nhiều lần thực hành và là phần việc người học cần được chỉ dẫn ngay trên khung cửi.
Qua nhiều năm gắn bó với nghề, bà Mỉa lo lớp trẻ khó theo đuổi công việc đòi hỏi nhiều thời gian và sự kiên nhẫn nếu thu nhập từ nghề chưa đủ sống. “Phải để bà con sống được bằng nghề thì mới giữ được nghề, mới truyền lại được cho con cháu”, bà Bùi Thị Mỉa cho biết. Câu chuyện của bà đặt việc truyền dạy bên cạnh một việc thiết thực khác là tạo điều kiện để người học có thể tiếp tục làm nghề.
Tại Tân Lạc, những người làm nghề đã tập hợp trong Hợp tác xã Dệt thổ cẩm truyền thống và dịch vụ tổng hợp Đông Lai để cùng tổ chức sản xuất, tìm đầu ra cho sản phẩm. Những người thợ vẫn làm thủ công qua nhiều công đoạn, từ chuẩn bị sợi đến dệt và tạo họa tiết. Với người mới học, việc có thể quan sát từng công đoạn và hỏi người thợ ngay khi gặp chỗ khó là điều kiện để hiểu một tấm thổ cẩm được làm ra như thế nào.
Tháng 2/2026, xã Tân Lạc đón nhận quyết định ghi danh “Nghệ thuật tạo hoa văn cạp váy của người Mường” vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Dịp hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam, xã dự kiến trưng bày, trình diễn kỹ thuật tạo hoa văn và kết hợp truyền dạy. Khi đặt phần trình diễn cạnh hoạt động hướng dẫn, địa phương tạo cơ hội để người xem tìm hiểu cả cách làm lẫn ý nghĩa của những họa tiết gắn với trang phục phụ nữ Mường.
Một buổi trải nghiệm ở bảo tàng có thể giúp học sinh nhận ra âm thanh của chiêng hay hình dung công việc của người thợ dệt. Ở nơi nghề còn được thực hành, việc học có thể đi xa hơn khi người trẻ có dịp trở lại, tập làm và được chỉ dẫn qua từng công đoạn. Việc chọn hoạt động để duy trì sau ngày hội vì thế cần tính đến nơi tổ chức, người hướng dẫn và thời gian để người học có thể theo được.
Với Tân Lạc, từ chỗ nhận ra một hoa văn trên cạp váy đến lúc tự tay dệt được hoa văn ấy là cả một quãng học nghề. Việc tìm đầu ra cho sản phẩm của hợp tác xã có thể giúp người học nhìn thấy cơ hội gắn bó với công việc mà bà và mẹ từng truyền cho bà Mỉa. Từ một buổi xem dệt cạp váy trong tuần lễ văn hóa, điều đáng chờ đợi là sẽ có thêm người trẻ trở lại bên khung cửi để học cho đến khi làm được.
