Phát triển sinh kế bền vững cho lao động nghèo tại TPHCM

Thực tế, lao động nghèo không phải không muốn thay đổi công việc hay không có nhu cầu học nghề, mà phần lớn họ đang bị giới hạn bởi chính hoàn cảnh kinh tế và điều kiện sống. Khi thu nhập hằng ngày chỉ đủ trang trải những nhu cầu thiết yếu, người lao động rất khó dành thời gian và chi phí tham gia các khóa đào tạo nghề dài hạn.

Rào cản từ hoàn cảnh kinh tế và khoảng cách kỹ năng

Ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TPHCM cho biết, dưới góc độ nghiên cứu nhân lực khách quan, nguyên nhân cốt lõi khiến lao động nghèo khó chuyển đổi nghề nghiệp nằm ở sự thiếu hụt đồng thời ba yếu tố gồm năng lực nghề nghiệp, khả năng tiếp cận cơ hội việc làm có chất lượng và nguồn lực để duy trì quá trình chuyển đổi sinh kế.

Hiện nay, nhiều người chỉ có kinh nghiệm lao động phổ thông, làm việc theo thời vụ, không có chứng chỉ nghề hoặc kỹ năng chuyên môn được công nhận. Trong khi đó, thị trường lao động đang chuyển dịch theo hướng đòi hỏi cao hơn về kỹ năng nghề, kỹ năng số, tác phong công nghiệp và khả năng thích ứng. Khi không đáp ứng được những yêu cầu này, nhóm lao động nghèo thường chỉ tiếp cận được những công việc có năng suất thấp, dễ bị thay thế và ít có cơ hội thăng tiến.

Bên cạnh đó, hệ thống kết nối giữa đào tạo nghề, tư vấn việc làm và nhu cầu tuyển dụng thực tế ở một số nơi còn chưa chặt chẽ. Nhiều cơ sở vẫn duy trì tình trạng đào tạo theo những ngành nghề sẵn có, dựa vào khả năng tổ chức của mình, thay vì xuất phát từ nhu cầu sử dụng lao động của doanh nghiệp và xu hướng phát triển kinh tế tại địa phương.

Một nguyên nhân khác rất đáng lưu ý là lao động nghèo thường thiếu những điều kiện bổ trợ để chuyển đổi nghề nghiệp như phương tiện đi lại, thiết bị làm việc, vốn sản xuất, thông tin thị trường, kỹ năng tìm kiếm việc làm và cả dịch vụ chăm sóc con cái. Đây là những rào cản tưởng chừng nhỏ nhưng lại khiến một người không thể tham gia đào tạo hoặc không duy trì được công việc sau khi trúng tuyển.

"Chúng ta cũng cần nhìn nhận nguy cơ nghèo không chỉ đến từ việc thiếu việc làm, mà còn đến từ việc người lao động bị kẹt trong những công việc có năng suất thấp, giá trị gia tăng thấp và khả năng chuyển đổi rất hạn chế trước biến động của thị trường. Khi doanh nghiệp thay đổi công nghệ, đơn hàng sụt giảm, thị trường tiêu thụ biến động hoặc các mô hình sản xuất truyền thống bị thu hẹp, nhóm lao động này luôn là những người chịu tác động đầu tiên", Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TPHCM cho hay.

Năm định hướng phát triển năng lực nghề nghiệp

Theo ông Trần Anh Tuấn, muốn phá vỡ vòng luẩn quẩn này, các chính sách không chỉ dừng lại ở việc hỗ trợ người nghèo có một công việc, mà phải giúp họ có được một nghề nghiệp, một năng lực lao động có thể phát triển và một vị trí việc làm có khả năng tạo thu nhập ổn định dài hạn. Điều quan trọng nhất là hệ thống giáo dục nghề nghiệp phải chuyển từ tư duy đào tạo để có việc làm sang phát triển năng lực nghề nghiệp nhằm tạo dựng sinh kế bền vững. Đây là sự thay đổi toàn bộ phương thức hỗ trợ người nghèo tham gia thị trường lao động với năm định hướng lớn.

Thứ nhất, cơ quan quản lý và cơ sở đào tạo cần chuyển đổi năng lực đào tạo sao cho phù hợp với nhu cầu thực tế của thị trường. Công tác tư vấn hướng nghiệp phải bắt đầu từ việc phân tích nhu cầu nhân lực của doanh nghiệp, xu hướng phát triển ngành nghề và tiềm năng kinh tế của từng địa phương. Từ đó, người lao động được tư vấn lựa chọn nghề phù hợp với năng lực, hoàn cảnh và triển vọng việc làm, thay vì đi học nghề theo phong trào.

Thứ hai, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp cần đổi mới phương thức đào tạo theo hướng linh hoạt, thực chất và phù hợp với điều kiện của người nghèo. Người lao động nghèo cần những chương trình học ngắn hạn, mô đun hóa, linh hoạt về thời gian, kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết và thực hành. Các đơn vị cần mở rộng mô hình đào tạo tại doanh nghiệp, đào tạo tại nơi làm việc, đào tạo theo đơn đặt hàng và vừa học vừa làm. Cơ quan quản lý cũng cần xây dựng cơ chế đánh giá, công nhận kỹ năng nghề đã tích lũy được, giúp người lao động rút ngắn thời gian đào tạo và sớm tiếp cận việc làm tốt hơn.

Thứ ba, chính sách hỗ trợ cần chuyển từ việc làm đơn lẻ sang hỗ trợ toàn diện chuỗi sinh kế. Chuỗi liên kết này phải bao gồm tư vấn nghề nghiệp, đào tạo kỹ năng, kết nối việc làm, hỗ trợ phương tiện sản xuất, tiếp cận vốn phù hợp, hướng dẫn kỹ thuật, kết nối tiêu thụ sản phẩm và theo dõi sau đào tạo. Các cơ quan chức năng cần đặc biệt tránh tình trạng cấp vốn hoặc phương tiện sản xuất nhưng thiếu hướng dẫn kỹ thuật và kết nối thị trường, khiến người dân đầu tư xong không tiêu thụ được sản phẩm.

Thứ tư, các cấp ngành cần tăng cường ứng dụng công nghệ số và xây dựng hệ thống thông tin thị trường lao động đến tận cơ sở. Các đơn vị liên quan phải tăng cường tư vấn hướng nghiệp trực tuyến, cung cấp thông tin tuyển dụng, nhu cầu kỹ năng, các khóa đào tạo và chính sách hỗ trợ thông qua những nền tảng dễ tiếp cận. Đồng thời, địa phương cần xây dựng cơ sở dữ liệu về người lao động nghèo để cơ quan quản lý và cơ sở đào tạo có thể tư vấn đúng đối tượng, đúng nghề và đúng nhu cầu thị trường.

Thứ năm, cơ quan quản lý phải thay đổi cách đánh giá hiệu quả chính sách. Thành công của chương trình không chỉ đo bằng số người được đào tạo, số lao động có việc làm mà phải đo lường khả năng thoát nghèo thực chất. Việc đánh giá này dựa trên kết quả theo dõi người lao động sau đào tạo từ 6 đến 24 tháng về mức tăng thu nhập, tính ổn định, tỷ lệ tham gia bảo hiểm xã hội, khả năng tích lũy và phát triển nghề nghiệp.

Đẩy mạnh tư vấn và kết nối cung cầu lao động

Về các giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn thông tin và kỹ năng, bà Nguyễn Thị Thanh Thảo, Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ việc làm Thanh niên TPHCM (YES Center) chia sẻ, đơn vị luôn xác định hỗ trợ thanh niên và người lao động có hoàn cảnh khó khăn là một trong những nội dung chuyên môn trọng tâm. Trung tâm đang tập trung tăng cường tư vấn, giới thiệu việc làm và kết nối trực tiếp với doanh nghiệp thông qua các ngày hội việc làm, sàn giao dịch việc làm, các phiên giao dịch lưu động.

Đồng thời, đơn vị đẩy mạnh phối hợp với tổ chức Đoàn, Hội và các địa phương để đưa thông tin tuyển dụng, định hướng nghề nghiệp đến gần hơn với những nhóm lao động còn hạn chế điều kiện tiếp cận dịch vụ. Hoạt động này không chỉ dừng lại ở việc giới thiệu vị trí tuyển dụng mà còn chú trọng tư vấn nghề phù hợp với năng lực, hoàn cảnh; hỗ trợ người lao động hoàn thiện kỹ năng tìm việc, kỹ năng phỏng vấn và tác phong làm việc chuyên nghiệp.

Cùng với đó, Trung tâm đang tăng cường ứng dụng nền tảng số trong kết nối việc làm thông qua Website sieuthivieclam.vn, Fanpage Siêu thị việc làm, TikTok Việc làm Thanh niên, các văn phòng giới thiệu miễn phí và các kênh thông tin tuyển dụng trực thuộc. Đặc biệt, Trung tâm đã phối hợp triển khai chương trình Định hướng nghề nghiệp và Sàn giao dịch việc làm năm 2026 tại khu vực Bà Rịa – Vũng Tàu và khu vực Bình Dương với các hoạt động thiết thực như phỏng vấn tuyển dụng trực tiếp, tư vấn pháp luật lao động, hướng dẫn tiếp cận thông tin việc làm và khám sức khỏe miễn phí.

"Trong thời gian tới, Trung tâm định hướng tăng cường tổ chức các phiên giao dịch việc làm gắn với từng nhóm đối tượng cụ thể tại các phường, xã, đặc khu. Song song đó, đơn vị sẽ đẩy mạnh tuyên truyền, hỗ trợ thanh niên tiếp cận chính sách cho vay giải quyết việc làm theo Công văn số 9181/UBND-VX ngày 01/10/2026 của UBND TPHCM", bà Thảo thông tin.

Về công tác kết nối với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp và doanh nghiệp, bà Nguyễn Thị Thanh Thảo cho biết Trung tâm luôn ưu tiên định hướng cho lao động tham gia những ngành nghề có thời gian đào tạo ngắn, chú trọng thực hành, có nhu cầu tuyển dụng thường xuyên trong các lĩnh vực dịch vụ, thương mại, nhà hàng khách sạn, chế biến thực phẩm. Đơn vị cũng chủ động phối hợp với doanh nghiệp để tổ chức thực hành, tạo điều kiện cho người lao động trải nghiệm môi trường làm việc thực tế và ưu tiên tiếp nhận học viên sau đào tạo.

Tuy nhiên, bà Thảo nhìn nhận thực tế rằng việc hỗ trợ học nghề miễn phí và bảo đảm việc làm ngay sau đào tạo đòi hỏi cơ chế phối hợp và nguồn lực rất lớn. Nhiệm vụ này cần tiếp tục tăng cường, kết nối chặt chẽ với các chính sách an sinh, chương trình hỗ trợ đào tạo nghề và nguồn lực xã hội hóa chứ không thể chỉ dựa vào hoạt động kết nối tuyển dụng đơn thuần.

"Trung tâm kỳ vọng sẽ từng bước hình thành mô hình liên kết chặt chẽ từ khâu đào tạo theo nhu cầu doanh nghiệp, hỗ trợ chi phí học nghề, thực hành tại doanh nghiệp đến kết nối tuyển dụng sau đào tạo để khắc phục triệt để tình trạng học xong nhưng không tìm được việc làm", bà Nguyễn Thị Thanh Thảo nhấn mạnh.