Thiết bị công nghệ đang trở thành “trợ thủ” đắc lực trong học tập của học sinh. Tuy nhiên, bên cạnh việc thuận tiện về tra cứu và luyện tập thì tình trạng lạm dụng đang ngày càng phổ biến, làm trẻ mất khả năng tự học và tư duy độc lập. Vì vậy, trong mùa ôn thi căng thẳng, câu chuyện sử dụng công nghệ sao cho đúng cách là trăn trở của nhiều phụ huynh.
Trong guồng quay của mùa ôn thi, mỗi gia đình đều có những áp lực riêng. Song, nếu nhìn nhận đúng vai trò của công nghệ và đồng hành cùng con một cách hợp lý, phụ huynh hoàn toàn có thể biến thách thức thành cơ hội.
“Con dao hai lưỡi”
Mỗi năm, khi mùa ôn thi bước vào giai đoạn cao điểm, không khí học tập trong nhiều gia đình trở nên căng thẳng hơn bao giờ hết. Bên cạnh những chồng sách vở, đề cương dày cộp và lịch học kín mít, các thiết bị công nghệ như điện thoại thông minh, máy tính bảng hay laptop trở thành vật dụng gần như không thể thiếu đối với học sinh. Từ việc học online, tra cứu tài liệu, đến luyện đề và tham gia các nhóm học tập, công nghệ mang lại rất nhiều tiện ích.
Thế nhưng, đằng sau những lợi ích đó là một thực trạng đáng suy nghĩ: Ngày càng nhiều trẻ lạm dụng công nghệ để làm bài, thậm chí phụ thuộc vào nó thay vì tự tư duy.
Không thể phủ nhận, công nghệ đã làm thay đổi hoàn toàn cách học của học sinh hiện nay. Chỉ với vài thao tác đơn giản, các em có thể tiếp cận kho kiến thức khổng lồ trên Internet, từ bài giảng video, tài liệu chuyên sâu đến nhiều diễn đàn học tập. Nhiều ứng dụng học tập còn giúp cá nhân hóa lộ trình học, chấm điểm tự động và gợi ý cách giải chi tiết.
Trong bối cảnh đó, việc sử dụng thiết bị công nghệ vào mùa ôn thi là điều tất yếu. Thậm chí, ở nhiều trường học, giáo viên còn khuyến khích học sinh tận dụng nguồn tài nguyên trực tuyến để nâng cao hiệu quả học tập. Tuy nhiên, vấn đề nảy sinh khi công nghệ không còn chỉ là công cụ hỗ trợ mà trở thành “lối tắt”. Thay vì tự suy nghĩ, nhiều học sinh có xu hướng tìm ngay đáp án trên mạng, sử dụng các ứng dụng giải bài tự động hoặc sao chép lời giải có sẵn. Việc làm này giúp các em hoàn thành bài tập nhanh hơn, nhưng lại đánh đổi bằng việc mất đi cơ hội rèn luyện tư duy.
Cô Đặng Thục Hà My - giáo viên tại Trung tâm Anh ngữ Bình Minh (Hà Nội), chia sẻ trong quá trình chấm bài, cô dễ dàng nhận ra những bài làm “giống hệt lời giải trên mạng”. “Có những em trình bày rất đầy đủ nhưng khi hỏi lại thì không hiểu bản chất. Điều đó cho thấy các em không thực sự học, mà chỉ ‘sử dụng công nghệ để làm hộ’”, giáo viên Hà My chia sẻ.
Thực tế hiện nay cho thấy, không ít học sinh đã hình thành thói quen phụ thuộc vào công nghệ trong học tập. Đặc biệt trong các môn như Toán, Lý, Hóa hay Tiếng Anh, việc tìm kiếm lời giải gần như trở thành phản xạ đầu tiên khi gặp bài khó. Một số ứng dụng chỉ cần chụp ảnh đề bài là có thể đưa ra lời giải chi tiết trong vài giây. Điều này khiến nhiều học sinh mất dần kiên nhẫn để suy nghĩ. Thay vì thử nhiều cách giải, các em dễ dàng bỏ cuộc và “nhờ” công nghệ làm thay.
Hệ quả là, khả năng tư duy suy giảm, khiến trẻ không còn rèn luyện kỹ năng phân tích và giải quyết vấn đề. Đồng thời, trẻ dần học thụ động, bởi kiến thức không được tiếp thu một cách sâu sắc, làm các em dễ quên sau thời gian ngắn. Việc lạm dụng công nghệ trong học tập cũng khiến trẻ mất tự tin khi thi cử. Khi không có thiết bị hỗ trợ, nhiều em lúng túng, không biết bắt đầu từ đâu. Các em cũng sẽ dễ sao nhãng khi việc sử dụng thiết bị công nghệ để học cũng đi kèm nguy cơ bị cuốn vào mạng xã hội, trò chơi. Đáng lo ngại hơn, một số học sinh còn “ngụy trang” việc sử dụng thiết bị học tập để thực chất là giải trí. Điều này khiến phụ huynh khó kiểm soát và đôi khi hiểu nhầm rằng con đang chăm chỉ học.
Thực tế hiện nay cho thấy, không ít học sinh hình thành thói quen phụ thuộc vào công nghệ trong học tập. Ảnh: Westwide Regional Center.
Tìm cách… thích nghi
Trước thực trạng này, nhiều phụ huynh rơi vào trạng thái vừa lo lắng vừa lúng túng. Một số cha mẹ không thể cấm con sử dụng công nghệ, nhưng cũng không biết làm thế nào để kiểm soát một cách hiệu quả.
Chị Tạ Kim Dung - phụ huynh có con học lớp 7 (TPHCM), kể lại trải nghiệm: “Ban đầu, tôi rất yên tâm khi con dùng máy tính bảng để học. Cháu thường nói đang tra cứu tài liệu hoặc làm bài tập. Nhưng một lần tôi tình cờ nhìn thấy con dùng ứng dụng giải toán. Cháu chỉ cần chụp ảnh là có lời giải. Từ đó, tôi để ý hơn và nhận ra con gần như không tự làm bài nữa”.
Phụ huynh này cho biết, điều khiến chị lo lắng nhất không phải là điểm số mà là thói quen học tập của con. “Nếu cứ như vậy, con sẽ mất khả năng suy nghĩ. Sau này thi cử thật thì làm sao xoay xở được?”, chị Kim Dung trăn trở.
Trong khi đó, anh Hứa Việt Hưng, có con đang ôn thi vào lớp 10 (Hà Nội), lại đối mặt với một vấn đề khác: “Con tôi học lực khá, nhưng gần đây tôi nhận thấy cháu phụ thuộc vào mạng quá nhiều. Khi tôi hỏi lại cách giải một bài toán, cháu không thể giải thích rõ ràng. Lúc đó tôi mới hiểu là cháu chỉ chép lời giải”. Anh chia sẻ rằng từng thử cấm con sử dụng điện thoại khi học, nhưng không hiệu quả.
“Cấm thì cháu phản ứng, còn lén dùng khi mình không để ý. Tôi nhận ra không thể quản lý bằng cách cứng nhắc”, phụ huynh này bày tỏ.
Ở một góc nhìn khác, chị Đặng Thu Trang - phụ huynh có con học lớp 6 (Hưng Yên) lại chọn cách tiếp cận mềm mại hơn: “Tôi xác định công nghệ là xu hướng, không thể tránh. Thay vì cấm con sử dụng công nghệ khi học, tôi đặt ra nguyên tắc. Con phải tự làm bài trước, nếu không giải được mới sử dụng công nghệ để tra cứu. Sau đó, con phải giải thích lại cho tôi hiểu”.
Chị cho biết, ban đầu con không quen, nhưng dần dần đã hình thành thói quen tự học. “Bây giờ, khi tra cứu, con biết chọn lọc thông tin và hiểu rằng công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ. Điều tôi mong muốn không phải là con đạt điểm cao nhất, mà là biết tự học. Công nghệ có thể giúp con đi nhanh hơn, nhưng chỉ có tư duy mới giúp con đi xa”, chị Thu Trang chia sẻ.
Vai trò của phụ huynh là yếu tố then chốt trong việc giúp trẻ sử dụng công nghệ đúng cách. Ảnh: Unsplash.
Định hướng thay vì kiểm soát
Từ những câu chuyện thực tế, có thể thấy rằng vai trò của phụ huynh là yếu tố then chốt trong việc giúp trẻ sử dụng công nghệ đúng cách. Tuy nhiên, cách tiếp cận cần thay đổi: Từ kiểm soát sang định hướng. Chia sẻ về vấn đề này, cô Đặng Thục Hà My nhận định, việc cấm trẻ sử dụng thiết bị công nghệ trong thời đại số là điều gần như không khả thi. Không những vậy, cách làm đó còn có thể khiến trẻ phản ứng tiêu cực hoặc tìm cách “lách luật”. Thay vào đó, phụ huynh cần giúp con hiểu mục đích của việc học và cách sử dụng công nghệ một cách hiệu quả.
Do đó, cô Hà My nhấn mạnh, điều quan trọng nhất là giúp trẻ phân biệt rõ giữa “tìm hiểu” và “sao chép”. Khi tra cứu, trẻ cần học cách đọc, hiểu và vận dụng, thay vì chỉ chép lại. Bên cạnh đó, việc tạo môi trường học tập tích cực cũng rất quan trọng. Khi trẻ có không gian học tập yên tĩnh, có người đồng hành và được khuyến khích, các em sẽ ít phụ thuộc vào công nghệ hơn.
“Để giúp trẻ sử dụng thiết bị công nghệ đúng cách, phụ huynh có thể áp dụng một số giải pháp. Trước hết, cha mẹ hãy đặt quy tắc rõ ràng. Trẻ cần hiểu rằng công nghệ là công cụ hỗ trợ, không phải phương tiện thay thế việc học. Ví dụ, con chỉ được tra cứu sau khi đã tự làm bài trong một khoảng thời gian nhất định”, giáo viên Hà My gợi ý.
Bên cạnh đó, cha mẹ cần khuyến khích con tư duy độc lập thông qua việc đặt câu hỏi thay vì đưa ra đáp án. Khi trẻ trình bày được cách làm, đó mới là dấu hiệu của việc hiểu bài. Phụ huynh đồng thời nên giới hạn thời gian sử dụng thiết bị của trẻ. Việc học trên thiết bị nên có khung giờ cụ thể để tránh bị phân tâm bởi các yếu tố giải trí.
Một yếu tố then chốt khác là sự đồng hành của cha mẹ. Bởi sự hiện diện của phụ huynh, dù chỉ là ngồi cạnh hoặc hỏi han, cũng giúp trẻ có ý thức học tập tốt hơn. Ngoài ra cha mẹ còn cần làm gương trong việc sử dụng công nghệ. Giáo viên Hà My nhấn mạnh, trẻ thường học theo hành vi của người lớn. Nếu phụ huynh sử dụng thiết bị hợp lý, trẻ cũng sẽ hình thành thói quen tương tự.
Thực tế, mùa ôn thi không chỉ là giai đoạn tích lũy kiến thức, mà còn là thời điểm quan trọng để hình thành thói quen học tập lâu dài. Công nghệ, nếu được sử dụng đúng cách, sẽ là trợ thủ đắc lực giúp học sinh học nhanh, hiệu quả hơn. Ngược lại, nếu bị lạm dụng, nó có thể làm suy giảm khả năng tự học - yếu tố cốt lõi quyết định sự thành công trong tương lai. Điều quan trọng không phải là loại bỏ công nghệ, mà là dạy trẻ cách sử dụng nó một cách có ý thức. Khi trẻ hiểu rằng giá trị của việc học nằm ở quá trình, không phải chỉ ở kết quả, các em sẽ biết cách tận dụng công nghệ mà không bị lệ thuộc.
