Tại lễ trao Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội lần thứ 19 năm 2026, nhà thơ Bằng Việt trở lại với những câu thơ ông viết về Hà Nội từ khi còn rất trẻ. Gần 60 năm sau “Trở lại trái tim mình”, ông nhận Giải thưởng Lớn vì những đóng góp lâu dài cho văn học, nghệ thuật và văn hóa Thủ đô.
Hà Nội trong thơ và đời Bằng Việt
Khoảnh khắc ấy gợi lại hơn nửa thế kỷ Bằng Việt đi cùng Hà Nội - từ những câu thơ thời chiến đến những công việc nghiên cứu, hoạt động văn hóa nghệ thuật. Với ông, thành phố không chỉ là đề tài sáng tác mà trở thành “thành phố của đời mình”.
Năm 1967, khi mới 26 tuổi, Bằng Việt viết “Trở lại trái tim mình”, một trong những sáng tác được ông viết trong những năm tháng chiến tranh. Sông Hồng, tháp Rùa, chùa Một Cột, những con phố và nhịp sống Hà Nội hiện lên trong thơ không chỉ như những địa danh, mà như một phần đời sống tinh thần.
Đặc biệt nhất là ngay trong những năm tháng khốc liệt, Hà Nội trong thơ Bằng Việt không chỉ là một thành phố bom đạn. Đằng sau những hình ảnh về đô thị thời chiến vẫn là vẻ thanh lịch, sức sống và phẩm chất con người Hà Nội. Thành phố hiện diện như một nơi để nhà thơ trở về, nhận diện những điều bền vững giữa tan hoang.
Từ đó, Hà Nội trở thành một mạch xuyên suốt trong thơ Bằng Việt. Tình yêu và báo động, Đất này, Thăng Long - Hà Nội, Trò chuyện với Thành phố của đời mình, Một chút thầm thì trong tình yêu Hà Nội, Hoa tường vi, Sen Hồ Tây... cho người đọc thấy thành phố được nhìn từ nhiều góc độ và nhiều chặng đời khác nhau.
Nếu Hà Nội của những sáng tác thời trẻ mang theo dấu ấn chiến tranh, tình yêu và lý tưởng, thì ở những sáng tác về sau, thành phố dần trở thành không gian của chiêm nghiệm. Những đổi thay của phố phường, cảnh sắc, sông hồ và con người được nhìn trong chiều sâu thời gian. Hà Nội không đứng yên trong thơ Bằng Việt, cũng như bản thân nhà thơ không ngừng thay đổi cách nhìn về thành phố.
Khoảng 30 bài thơ viết riêng hoặc trực tiếp gắn với Hà Nội từng được Bằng Việt nhắc đến như một phần đáng kể trong gia tài sáng tác của mình. Có những bài ra đời cách đây hàng chục năm, có những bài được viết khi nhà thơ đã đi qua nhiều biến cố đời sống. Nhưng giữa chúng vẫn có một sợi dây chung: Hà Nội vừa là đối tượng quan sát, vừa là nơi những riêng tư nhất của người viết tìm thấy điểm tựa.
Trong “Một chút thầm thì trong tình yêu Hà Nội”, Bằng Việt viết: “Thành phố của tình yêu tươi mới mãi/Nơi cuối cùng lắng lại, hóa hồn tôi!”. Gần nửa thế kỷ sau, câu thơ ấy vẫn có thể được đọc như một chìa khóa để hiểu mối quan hệ giữa ông và Hà Nội.
Nhìn Bằng Việt chỉ từ những bài thơ về Hà Nội sẽ chưa đủ để lý giải sự ghi nhận của Giải thưởng Lớn năm nay. PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương, thành viên Hội đồng Giám khảo đánh giá Bằng Việt là một gương mặt nổi bật không chỉ trong lĩnh vực thơ mà còn có nhiều đóng góp cho sự phát triển văn hóa Hà Nội.
Sau nhiều năm sáng tác, Bằng Việt đảm nhiệm nhiều vị trí trong đời sống văn nghệ Hà Nội, từ Tổng Thư ký Hội Văn nghệ Hà Nội, Tổng Biên tập báo Người Hà Nội đến Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Hà Nội. Ở những cương vị ấy, hoạt động của ông không còn giới hạn trong sáng tác cá nhân mà gắn với việc tổ chức, kết nối và thúc đẩy đời sống văn học nghệ thuật của thành phố.
Tình yêu Hà Nội trở thành một hành trình cống hiến
Một dấu ấn khác nằm ở công việc nghiên cứu, tuyển chọn và hệ thống hóa những giá trị văn hóa Thăng Long - Hà Nội. Tên tuổi Bằng Việt gắn với nhiều công trình, tuyển tập như: Tổng tập Văn hiến Thăng Long, Kẻ sĩ Thăng Long, Kinh đô Rồng - Từ tinh thần thượng võ tới chủ nghĩa anh hùng, Tuyển thơ 1000 năm Thăng Long, cùng những công trình về văn hóa, văn nghệ xứ Đoài.
Nếu thơ ca là cách Bằng Việt bộc lộ tình yêu Hà Nội, thì nghiên cứu và hoạt động văn hóa là cách ông góp phần lưu giữ những giá trị của Thăng Long - Hà Nội. Nhà báo Hồ Quang Lợi đánh giá đó là hành trình bền bỉ của một nhà thơ, người hoạt động văn hóa và quản lý văn nghệ.
Với Bằng Việt, tình yêu Hà Nội không dừng ở cảm xúc hay câu thơ, mà được nối dài bằng nghiên cứu, báo chí và hoạt động văn hóa. Từ trang viết đến những công việc cụ thể, ông góp một phần vào việc gìn giữ và bồi đắp đời sống văn hóa Thủ đô.
Một chi tiết thú vị của Giải thưởng Bùi Xuân Phái năm nay là Bằng Việt từng nhiều năm tham gia Hội đồng Giám khảo. Từ vị trí người góp phần tìm kiếm, ghi nhận những tình yêu dành cho Hà Nội, năm nay ông trở thành chủ nhân của Giải thưởng Lớn.
Sự chuyển đổi vị trí ấy tạo nên một vòng tròn đặc biệt trong hành trình của Bằng Việt với thành phố. Ông không chỉ là người viết về Hà Nội, cũng không chỉ là người tham gia đời sống văn hóa Hà Nội, mà còn từng góp phần nhận diện những giá trị đáng được ghi nhận trong đời sống ấy.
Tại lễ trao giải, Bằng Việt bày tỏ sự bất ngờ và vinh dự khi nhận Giải thưởng Lớn. Ông nói về Hà Nội bằng một cảm thức biết ơn và gắn bó, từng chia sẻ rằng mình luôn cảm nhận được nhiều ân tình thành phố dành cho bản thân và vì thế muốn đóng góp để đáp lại tình nghĩa ấy.
Từ “Trở lại trái tim mình” năm 1967 đến Giải thưởng Lớn năm 2026 là gần 60 năm. Khoảng thời gian ấy, Hà Nội trải qua những biến đổi sâu sắc, từ thành phố thời chiến đến một đô thị lớn. Bằng Việt cũng đi qua nhiều chặng đường của đời người, từ một nhà thơ trẻ đến một tác giả có vị trí trong đời sống văn học.
Hà Nội vẫn ở đó, như một dòng chảy xuyên suốt hơn nửa thế kỷ thơ Bằng Việt. “Nơi cuối cùng lắng lại, hóa hồn tôi!” không chỉ là một câu thơ về Hà Nội, mà còn là sự cô đọng của một hành trình, từ cảnh sắc, con người đến lịch sử thành phố đã trở thành một phần đời sống tinh thần của nhà thơ. Ở tuổi 85, Giải thưởng Lớn Bùi Xuân Phái là dịp nhìn lại hành trình ấy - một đời người đi qua thành phố, và một thành phố đi vào đời một nhà thơ.
