Siết chặt khâu quản lý
Bộ GD&ĐT vừa ban hành quy định mới về việc quản lý, lựa chọn và sử dụng đồ chơi, học liệu trong các cơ sở giáo dục mầm non. Điểm nhấn quan trọng của văn bản này là yêu cầu nghiêm cấm tuyệt đối các loại đồ chơi, học liệu có tính chất bạo lực, phản cảm, không phù hợp với lứa tuổi, đồng thời bắt buộc quy trình lựa chọn phải thông qua Hội đồng thẩm định chuyên môn của nhà trường.
Trẻ mầm non từ 1 - 6 tuổi là giai đoạn đặc biệt quan trọng trong việc hình thành nhân cách, nhận thức và cảm xúc. Trẻ ở độ tuổi này học hỏi chủ yếu thông qua việc tiếp xúc trực tiếp với thế giới xung quanh, trong đó đồ chơi và học liệu chính là những "người thầy" đầu tiên. Trẻ thẩm thấu mọi hình ảnh, âm thanh và biểu tượng một cách tự nhiên mà chưa có bộ lọc khả năng phân tích đúng - sai hay nguy hiểm - an toàn.
Có con đang học mầm non ở phường Đại Mỗ (Hà Nội), chị Phan Thị Diễn cho rằng, thị trường học liệu mầm non phát triển vô cùng đa dạng. Không ít đồ chơi mang tính bạo lực như súng, kiếm nhựa, mô hình nhân vật hoạt hình mang tính hung hãn; học liệu có hình ảnh thiết kế phản cảm, lệch chuẩn thẩm mỹ, thậm chí chứa nội dung ngầm kích động hành vi tiêu cực vẫn len lỏi vào một số cơ sở giáo dục.
Thêm vào đó, việc sử dụng các sản phẩm trôi nổi, không rõ nguồn gốc còn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm độc hóa chất (nhựa tái chế độc hại, sơn chứa kim loại nặng) có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của trẻ. Quy định mới của Bộ GD&ĐT vì vậy được coi là một "lá chắn" pháp lý và chuyên môn bắt buộc giúp chuẩn hóa môi trường học tập, đảm bảo trẻ được phát triển trong một không gian an toàn, lành mạnh và văn minh.
Từ góc độ cơ sở, bà Nguyễn Thị Hạnh - Hiệu trưởng Trường Mầm non Hải Hưng B (xã Hải Hưng, Ninh Bình) cho rằng, việc siết chặt quản lý, sàng lọc đồ chơi, học liệu có nội dung bạo lực, phản cảm và thực hiện lựa chọn thông qua Hội đồng nhà trường là chủ trương rất cần thiết và phù hợp với thực tiễn.
Ở lứa tuổi mầm non, trẻ chịu tác động rất lớn từ những hình ảnh, đồ chơi và trải nghiệm hằng ngày trên lớp cũng như ở nhà. Vì vậy, việc các nhà trường tăng cường khâu kiểm soát tốt đồ chơi, học liệu cũng chính là góp phần xây dựng môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh và phù hợp với tâm lý phát triển của trẻ.
"Sau sắp xếp trường học, đây cũng là cơ hội để nhà trường rà soát, phân loại và thống nhất việc sử dụng đồ chơi, học liệu tại các cơ sở. Việc giao quyền và bắt buộc thành lập Hội đồng thẩm định cấp trường đặt trách nhiệm quản lý lên đúng chủ thể. Mọi sản phẩm xuất hiện trước mặt trẻ đều phải đi qua 'màng lọc' khắt khe về tính giáo dục, thẩm mỹ và an toàn", bà Hạnh cho hay.
PGS.TS Trần Thị Minh Hằng, giảng viên cao cấp đến từ Học viện Quản lý giáo dục nhận định, chính sách mới này buộc các trường phải từ bỏ thói quen mua sắm theo cảm tính hoặc chạy theo xu hướng thương mại hóa thị trường. Thay vào đó, việc lựa chọn học liệu phải bám sát Chương trình Giáo dục Mầm non, hướng tới tính đa năng, kích thích sáng tạo và phát triển trí tuệ cảm xúc (EQ) cho trẻ.
Cũng theo vị chuyên gia, khi Hội đồng nhà trường làm việc minh bạch, có sự tham gia hoặc giám sát của đại diện cha mẹ học sinh thì niềm tin giữa gia đình và nhà trường sẽ được củng cố vững chắc.
Nhận diện những thách thức
Dù mục tiêu mang tính chiến lược và nhân văn, quá trình triển khai quy định này trong thực tế lại đang đặt ra nhiều thách thức không dễ gỡ rối đối với các nhà trường, đặc biệt là ở nhóm trường tư thục, nhóm trẻ độc lập và vùng khó khăn.
Theo bà Lê Thị Toan - Hiệu trưởng Trường Mầm non Hoa Mai (xã Phiêng Khoài, Sơn La) chia sẻ, đồ chơi, học liệu đạt chuẩn có nguồn gốc rõ ràng, chứng nhận an toàn, thiết kế đạt chuẩn sư phạm thường có giá thành cao hơn hẳn so với các sản phẩm trôi nổi trên thị trường. Việc rà soát, loại bỏ toàn bộ các học liệu không đạt chuẩn hiện có và trang bị mới đồng bộ đòi hỏi nguồn kinh phí không nhỏ.
Bên cạnh đó, không phải Hiệu trưởng hay giáo viên mầm non nào cũng có đủ kiến thức chuyên sâu về chất liệu an toàn, tiêu chuẩn tâm lý học lứa tuổi hay nhận diện các nguy cơ bạo lực ngầm trong các sản phẩm giải trí hiện đại. Nếu không có bộ tiêu chí hướng dẫn thật chi tiết từ cấp trên, Hội đồng thẩm định ở nhiều nơi rất dễ rơi vào tình trạng làm việc hình thức, hoạt động thiếu hiệu quả.
"Việc siết quản lý cần đi cùng hướng dẫn rõ ràng, tiêu chí lựa chọn theo từng độ tuổi, danh mục học liệu phù hợp. Đồng thời, cần tập huấn cho giáo viên và có chính sách hỗ trợ nguồn lực để các trường từng bước thay thế những đồ dùng, học liệu không còn phù hợp tạo ra những đồ dùng, học liệu tốt hơn cho trẻ", bà Lê Thị Toan đề xuất.
Để chính sách mới đi vào thực tế, PGS.TS Trần Thị Minh Hằng chỉ rõ, cần sự phối hợp đồng bộ từ cơ quan quản lý đến từng cơ sở giáo dục. Bộ GD&ĐT cần ban hành bảng kiểm (checklist) cụ thể, chi tiết hóa các khái niệm "bạo lực", "phản cảm", "không phù hợp" thành các dấu hiệu nhận biết trực quan để các Hội đồng cấp trường dễ dàng áp dụng mà không mang tính định kiến cá nhân.
Cơ quan quản lý cần tổ chức các khóa bồi dưỡng năng lực thẩm định học liệu cho Ban giám hiệu và giáo viên mầm non, tập trung vào kỹ năng nhận diện rủi ro, lựa chọn đồ chơi phát triển tư duy và quy trình xử lý vật liệu tái chế an toàn. Các trường cần tuyên truyền để phụ huynh hiểu và áp dụng cùng một tiêu chuẩn lựa chọn đồ chơi tại nhà nhằm đảm bảo an toàn cho trẻ.
Từ thực tế công tác, bà Nguyễn Thị Hà - Hiệu trưởng Trường Mầm non Sơn Đồng 2 (xã Sơn Đồng, Hà Nội) cho biết, thay vì phụ thuộc vào đồ chơi công nghiệp đắt tiền, các trường có thể đẩy mạnh sử dụng học liệu tự nhiên (hạt cây, lá khô, gỗ, sỏi đá đã qua xử lý an toàn) và không gian mở để vừa tiết kiệm chi phí, vừa kích thích tối đa sự sáng tạo và tình yêu thiên nhiên của trẻ.
"Việc siết chặt quản lý, nghiêm cấm đồ chơi bạo lực, phản cảm và bắt buộc thẩm định học liệu mầm non qua Hội đồng nhà trường là một bước đi mang tính bước ngoặt, thể hiện góc nhìn văn minh và trách nhiệm cao đối với thế hệ tương lai. Thách thức trước mắt là có, nhưng khi toàn bộ hệ thống cùng chung tay vì sự an toàn và phát triển toàn diện của trẻ, những rào cản này hoàn toàn có thể vượt qua" - bà Nguyễn Thị Hà phân tích.
