Màn hình không thay được cha mẹ

Cha mẹ cần giới hạn thời gian màn hình, tăng tương tác trực tiếp và tạo cơ hội để trẻ vận động, vui chơi, giao tiếp.

Hệ lụy kéo dài

Không ít phụ huynh thừa nhận điện thoại thông minh đã trở thành “cứu tinh” mỗi khi con quấy khóc, biếng ăn hoặc cần ngồi yên lúc cha mẹ bận việc. Chỉ một đoạn video hoạt hình hay vài trò chơi trên màn hình cũng có thể khiến trẻ chăm chú hàng chục phút, thậm chí hàng giờ. Sự tiện lợi trước mắt lại tiềm ẩn nhiều hệ lụy đối với sự phát triển toàn diện của trẻ.

Trong Cẩm nang hướng dẫn hoạt động thể lực nâng cao sức khỏe cho cộng đồng, Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế) khuyến cáo cha mẹ hạn chế tối đa thời gian trẻ tiếp xúc với các thiết bị điện tử có màn hình, đặc biệt trong những năm đầu đời.

Thay vì để trẻ dành nhiều thời gian trước điện thoại, máy tính bảng hay tivi, cha mẹ nên đọc sách, kể chuyện, trò chuyện, vui chơi cùng con và khuyến khích trẻ tham gia các hoạt động ngoài trời.

Với trẻ dưới 2 tuổi, việc tiếp xúc màn hình trong thời gian dài có thể làm chậm phát triển ngôn ngữ, giảm tương tác với người chăm sóc, ảnh hưởng đến sự gắn kết cảm xúc giữa cha mẹ và con, đồng thời cản trở quá trình hình thành các kỹ năng vận động cơ bản như bò, đi, chạy.

Ở nhóm trẻ từ 2 đến 5 tuổi, những tác động này có thể biểu hiện rõ hơn. Trẻ dành quá nhiều thời gian cho điện thoại hoặc tivi dễ giảm khả năng sáng tạo, khó tập trung, hạn chế kỹ năng giao tiếp và hợp tác do ít có cơ hội tương tác với bạn bè và môi trường xung quanh.

Giới hạn theo độ tuổi

Theo khuyến nghị của Bộ Y tế, trẻ dưới 5 tuổi cần được kiểm soát chặt chẽ thời gian sử dụng thiết bị có màn hình. Trẻ 1 tuổi không nên xem màn hình để giải trí. Với trẻ từ 2 đến dưới 3 tuổi, tổng thời gian tiếp xúc với màn hình không nên quá một giờ mỗi ngày và càng ít càng tốt. Trẻ từ 3 đến dưới 5 tuổi cũng không nên dành quá một giờ mỗi ngày cho các hoạt động giải trí bằng màn hình.

Thay vì để trẻ ngồi trước điện thoại, máy tính bảng hay tivi, cha mẹ được khuyến khích đọc sách, kể chuyện, trò chuyện, chơi cùng con hoặc tổ chức các hoạt động ngoài trời. Trẻ nhỏ cũng không nên ngồi hoặc nằm yên trong thời gian dài, kể cả trên xe nôi hay ghế cố định.

Cùng với việc hạn chế thời gian trước màn hình, trẻ dưới 5 tuổi cần vận động ít nhất 180 phút mỗi ngày, được phân bổ xuyên suốt cả ngày. Trong đó, ít nhất 60 phút là các hoạt động có cường độ vừa hoặc mạnh.

Những hoạt động quen thuộc như chơi đồ chơi, chơi các trò vận động, đi bộ, bơi, ném bắt bóng, nhảy dây, nhảy hoặc đạp xe ba bánh đều có thể giúp trẻ phát triển khả năng phối hợp vận động, trí não và sức khỏe tim mạch, đồng thời hình thành kỹ năng giao tiếp thông qua việc chơi cùng người lớn và bạn bè.

Với trẻ từ 5 - 17 tuổi, thời gian vận động được khuyến nghị tối thiểu 60 phút mỗi ngày, trong cả tuần, kết hợp các hoạt động cường độ vừa và mạnh. Ít nhất ba buổi mỗi tuần nên có hoạt động cường độ mạnh nhằm tăng cường sức khỏe cơ và xương, đồng thời hạn chế thời gian tĩnh tại.

Đi bộ nhanh, chạy bộ, đạp xe, nhảy dây, bơi lội hay các môn thể thao như bóng đá, bóng chuyền, bóng rổ, cầu lông đều phù hợp với nhóm tuổi này. Bộ Y tế cũng khuyến khích học sinh đi bộ hoặc đạp xe đến trường nếu điều kiện cho phép, vừa tăng thời gian vận động, vừa góp phần hình thành lối sống lành mạnh.

Dù vậy, để những khuyến nghị này trở thành thói quen hằng ngày không phải điều dễ dàng với nhiều gia đình. Áp lực công việc khiến không ít cha mẹ vẫn phải dựa vào điện thoại như một “bảo mẫu công nghệ”, trong khi trẻ ngày càng dễ tiếp cận các thiết bị điện tử với nội dung hấp dẫn. Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến các vấn đề phát triển liên quan đến việc lạm dụng màn hình trở thành mối lo ngày càng lớn đối với các bác sĩ nhi khoa.

Hoạt động thay thế thiết bị điện tử

Theo BS.CK2 Nguyễn Thanh Sang, Trưởng khoa Liên chuyên khoa Tâm lý lâm sàng - Phục hồi chức năng - Y học cổ truyền, Bệnh viện Nhi đồng 2 (TPHCM), ngày càng nhiều trẻ bị ảnh hưởng đến sự phát triển do sử dụng thiết bị điện tử quá mức.

Tình trạng lệ thuộc vào tivi, điện thoại thông minh không chỉ gây tác động trước mắt mà còn có thể để lại hệ lụy lâu dài đối với sức khỏe tâm thần và khả năng học tập. Thực tế khám, chữa bệnh tại bệnh viện ghi nhận ngày càng nhiều trẻ có biểu hiện liên quan đến việc tiếp xúc màn hình quá nhiều từ khi còn nhỏ.

Một trong những biểu hiện phổ biến là chậm nói. Những trường hợp này thường có điểm chung là dành quá nhiều thời gian trước màn hình, từ đó giảm tương tác với người thân. Thiếu cơ hội giao tiếp trực tiếp khiến vốn từ và khả năng diễn đạt của trẻ phát triển chậm hơn.

Không chỉ ảnh hưởng ngôn ngữ, việc sử dụng màn hình quá mức còn có thể khiến trẻ rối loạn giấc ngủ, mất tập trung, giảm khả năng tiếp thu và sa sút trong học tập. Một số trẻ xuất hiện dấu hiệu rối loạn hành vi do đã quen được đáp ứng bằng các thiết bị điện tử từ sớm.

Việc can thiệp sẽ không quá phức tạp nếu phát hiện sớm, nhất là với trường hợp chậm nói đơn thuần. Tuy nhiên, nếu cha mẹ chủ quan hoặc đưa trẻ đi khám muộn, những khó khăn trong quá trình phát triển có thể kéo dài. Trẻ có thể gặp các vấn đề về thị lực, thiếu kỹ năng xã hội, khó hòa nhập với bạn bè, thậm chí chán học, né tránh trường lớp, ảnh hưởng đến quá trình hình thành nhân cách về sau.

Vì vậy, thay vì chờ đến khi trẻ xuất hiện dấu hiệu bất thường mới can thiệp, cha mẹ cần chủ động phòng ngừa từ sớm bằng cách xây dựng môi trường sống lành mạnh và tăng cường tương tác trực tiếp.

BS.CK2 Nguyễn Thanh Sang khuyến cáo phụ huynh giảm dần, tiến tới hạn chế tối đa thời gian sử dụng màn hình của trẻ trong những năm đầu đời. Đọc sách, kể chuyện trước giờ ngủ, xếp hình, tô màu hay đơn giản là trò chuyện, chơi cùng con đều là những hoạt động có giá trị đối với sự phát triển não bộ.

Bên cạnh gia đình, nhà trường cũng có vai trò quan trọng trong việc tạo cơ hội để trẻ tham gia hoạt động tập thể, vận động và giao tiếp với bạn bè, qua đó phát triển kỹ năng xã hội.

Theo các chuyên gia, cấm hoàn toàn thiết bị điện tử không phải lúc nào cũng khả thi. Quan trọng hơn, cha mẹ cần làm gương trong việc sử dụng công nghệ, đồng thời thống nhất những nguyên tắc rõ ràng về thời gian và mục đích sử dụng thiết bị trong gia đình.