Vì vậy, giáo dục về giá trị lao động không chỉ bắt đầu từ bài học trên lớp mà cần được hình thành qua trải nghiệm thực tế, từ việc nhà đến những công việc phù hợp với lứa tuổi.
Khoảng trống trong nhận thức về giá trị lao động
Một đứa trẻ có thể quen với việc quần áo được giặt sạch, bữa ăn được chuẩn bị sẵn, nhà cửa luôn gọn gàng hay mọi nhu cầu sinh hoạt đều có người đáp ứng. Nhưng nếu chưa từng tự tay làm những việc ấy, trẻ khó hình dung được bao nhiêu thời gian, công sức đã được bỏ ra phía sau sự tiện nghi thường ngày.
Tương tự, khi bước vào cửa hàng, nhà hàng hay sử dụng một dịch vụ, trẻ có thể dễ dàng đón nhận sự phục vụ mà ít chú ý đến công việc của những người đứng phía sau. Những người thu ngân, nhân viên vệ sinh, phục vụ bàn hay giao hàng đều góp phần duy trì nhịp sống thường nhật, nhưng công sức của họ không phải lúc nào cũng được nhìn nhận đúng mức.
Đây cũng là trăn trở của một phụ huynh từng làm bán thời gian tại chuỗi cửa hàng cà phê. Những lần bị khách hàng đối xử thiếu thiện chí trong quá trình làm việc khiến chị luôn cố gắng cư xử tử tế, tôn trọng mỗi khi sử dụng dịch vụ sau này. Chị nhận ra rằng nếu chưa từng trực tiếp đứng ở vị trí người lao động, có lẽ mình khó hiểu hết những gì họ phải trải qua.
Từ trải nghiệm cá nhân, chị cho rằng công việc dịch vụ có thể giúp thanh thiếu niên rèn luyện nhân cách, nhất là với những đứa trẻ lớn lên trong điều kiện thuận lợi, ít phải đối mặt với khó khăn vật chất. Tuy nhiên, khi chia sẻ mong muốn cho con trải nghiệm những công việc này với bạn bè, chị lại nhận được phản ứng trái chiều.
Trước vấn đề này, Meghan Leahy, chuyên gia tư vấn nuôi dạy con cái, diễn giả của The Washington Post (Mỹ), cho rằng vấn đề không nằm ở việc cha mẹ có nên cho con làm công việc dịch vụ hay không, mà quan trọng hơn là cách gia đình nhìn nhận và truyền tải giá trị của lao động.
Bà cũng chia sẻ một kỉ niệm thơ ấu khi nhìn thấy một người đàn ông đang thu gom rác từ những thùng rác công cộng và nói với cha rằng công việc ấy thật đáng buồn, khiến bà cảm thấy thương người lao động.
Ông đáp lại rằng mọi công việc đều có giá trị, dù đó là công việc thu gom rác hay vị trí chủ tịch ngân hàng. Mỗi người cần làm việc chăm chỉ, có trách nhiệm và không bao giờ được cho rằng bản thân đứng trên bất kỳ nghề nghiệp nào. Lời dạy ấy đã ảnh hưởng sâu sắc đến cách nhìn nhận của vị chuyên gia.
Theo Meghan Leahy, lao động cũng thiết yếu đối với con người như hoạt động vui chơi. Thông qua công việc, trẻ không chỉ hoàn thành một nhiệm vụ mà còn cảm nhận được ý nghĩa, sự đóng góp và trách nhiệm của bản thân.
Những bài học này không nhất thiết phải bắt đầu từ một công việc bên ngoài gia đình. Ngay từ bậc tiểu học, trẻ có thể làm quen với lao động thông qua những việc vừa sức như gấp quần áo, phụ giúp rửa bát, nhổ cỏ hoặc dọn dẹp nhà cửa.
Nuôi dưỡng tinh thần trách nhiệm từ gia đình
Theo chuyên gia, cha mẹ không nên đợi đến khi con học THPT mới bắt đầu dạy trẻ về trách nhiệm lao động. Việc hình thành thói quen làm việc từ sớm có thể giúp trẻ thích nghi tốt hơn khi bước vào môi trường lao động thực tế.
Một đứa trẻ quen được đáp ứng mọi nhu cầu có thể gặp khó khăn khi phải tuân thủ quy định, hoàn thành nhiệm vụ đúng thời hạn hay chịu trách nhiệm về kết quả công việc. Ngược lại, những trải nghiệm phù hợp từ nhỏ giúp trẻ hiểu rằng để đạt được một kết quả, mỗi người đều phải bỏ ra công sức nhất định.
Dẫu vậy, Meghan Leahy lưu ý cha mẹ không nên biến mong muốn giáo dục thành một kế hoạch cứng nhắc. Thay vì khẳng định con nhất định phải làm nhân viên phục vụ bàn hay làm việc tại cửa hàng, phụ huynh nên truyền tải một giá trị rộng hơn: Gia đình coi trọng mọi hình thức lao động.
Mỗi đứa trẻ có năng lực, sở thích và điều kiện khác nhau. Có em phù hợp với công việc dịch vụ, nhưng cũng có em muốn tham gia hoạt động Hướng đạo sinh hoặc dành thời gian cho một dự án ở trường học. Những hoạt động ấy vẫn có thể giúp trẻ học cách hợp tác, kiên trì và hoàn thành trách nhiệm.
Điều quan trọng không phải tất cả thanh thiếu niên đều phải trải qua cùng một công việc, mà mỗi em cần có cơ hội đóng góp công sức, hoàn thành nhiệm vụ và hiểu rằng những gì mình nhận được không phải lúc nào cũng tự nhiên mà có.
Tất nhiên, để trẻ trải nghiệm khó khăn không có nghĩa là cố tình đặt con vào môi trường làm việc độc hại hoặc chấp nhận để trẻ bị đối xử thiếu tôn trọng. Những công việc dành cho thanh thiếu niên cần phù hợp với độ tuổi, bảo đảm an toàn và không ảnh hưởng đến việc học. Cha mẹ cũng cần giúp trẻ hiểu rằng tôn trọng mọi nghề nghiệp không đồng nghĩa với việc người lao động phải cam chịu sự xúc phạm.
Một bài học quan trọng khác là giúp trẻ nhận ra không có nghề nghiệp chân chính nào đáng bị xem thường. Người thu gom rác, nhân viên vệ sinh, người phục vụ hay công nhân đều đang đóng góp công sức cho đời sống xã hội. Khi hiểu được điều đó, trẻ không chỉ biết cư xử lịch sự hơn mà còn hình thành thái độ bình đẳng, không đánh giá con người qua vị trí công việc hay thu nhập.
Mục tiêu của giáo dục không phải buộc mọi thanh thiếu niên đều phải làm công việc dịch vụ, cũng không phải tìm cách giữ trẻ tránh xa mọi trải nghiệm khó khăn. Điều cần hướng tới là nuôi dạy những đứa trẻ có khả năng đối diện với thử thách, biết chịu trách nhiệm, biết trân trọng công sức của người khác nhưng vẫn cảm nhận được tình yêu thương và sự đồng hành của gia đình.
