Kỳ thi riêng và bước chuyển trong tư duy tuyển sinh đại học

TS Phan Đức Tuấn - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng phân tích những tác động của xu hướng này, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm chuẩn hóa hệ thống tuyển sinh, giảm áp lực cho thí sinh và nâng cao hiệu quả tuyển chọn người học.

​

Thay đổi tư duy chọn người học

- Theo ông, xu hướng nhiều trường đại học tổ chức các kỳ thi riêng phản ánh điều gì về nhu cầu đổi mới tuyển sinh đại học ở Việt Nam?

- Theo tôi, việc ngày càng nhiều cơ sở giáo dục đại học tổ chức kỳ thi tuyển sinh riêng phản ánh rõ nhu cầu đổi mới cách thức tuyển chọn người học ở bậc đại học.

Những năm gần đây, các kỳ thi riêng do các cơ sở giáo dục đại học tổ chức đang gia tăng cả về số lượng lẫn quy mô, trở thành một xu hướng rõ nét trong đổi mới tuyển sinh. Nhiều trường lớn như Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh hay Đại học Bách khoa Hà Nội… đã triển khai các kỳ thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy với số lượng thí sinh tham gia ngày càng lớn.

Điểm tích cực là các kỳ thi này có xu hướng chuyển từ kiểm tra kiến thức thuần túy sang đánh giá năng lực tổng hợp như tư duy logic, đọc hiểu và giải quyết vấn đề. Điều này góp phần giúp các trường lựa chọn người học phù hợp hơn với đặc thù ngành nghề, đồng thời tiệm cận các mô hình tuyển sinh hiện đại.

Tuy nhiên, thực tiễn bộc lộ nhiều bất cập. Các kỳ thi còn phân tán, thiếu liên thông, mỗi trường tổ chức một dạng bài thi khác nhau, khiến thí sinh phải tham gia nhiều kỳ thi nếu muốn tăng cơ hội trúng tuyển. Điều này kéo theo áp lực lớn về thời gian, chi phí và tâm lý.

Ngoài ra, xu hướng thương mại hóa luyện thi bắt đầu xuất hiện, tiềm ẩn nguy cơ lệch mục tiêu đánh giá năng lực thực chất. Nhìn chung, các kỳ thi riêng là xu hướng tất yếu, nhưng cần được chuẩn hóa, điều phối tốt hơn để phát huy hiệu quả và giảm gánh nặng cho thí sinh.

Trong bối cảnh đào tạo đại học ngày càng đa dạng, mỗi trường, nhóm ngành, lĩnh vực đều có những yêu cầu khác nhau về năng lực, tư duy, tố chất và định hướng nghề nghiệp của thí sinh. Vì vậy, việc một trường đại học xây dựng phương thức đánh giá riêng để lựa chọn người học phù hợp với chương trình đào tạo của mình là điều hợp lý và có cơ sở.

Thực tế cho thấy, việc sử dụng một bài thi chung cho tất cả lĩnh vực, ngành nghề tuy có ưu điểm về tính đồng bộ, nhưng cũng bộc lộ nhiều hạn chế. Chẳng hạn, có thí sinh đạt điểm cao nhưng chưa chắc phù hợp với ngành học đã chọn, hoặc ngược lại, có em có năng lực, năng khiếu phù hợp với một số ngành đặc thù nhưng lại chưa được nhận diện đầy đủ qua kỳ thi chung, dẫn đến việc người học có thể bỏ học nửa chừng do không phù hợp với ngành học đã chọn.

Nói cách khác, xu hướng tổ chức kỳ thi riêng cho thấy tuyển sinh đại học ở Việt Nam đang chuyển từ tư duy “chọn người học theo điểm số chung” sang tư duy “chọn đúng người học phù hợp với ngành nghề và định hướng đào tạo”.

- Ông nhìn nhận đâu là nguyên nhân chính khiến hình thức tuyển sinh này ngày càng thu hút số lượng lớn thí sinh tham gia?

- Có thể thấy, các kỳ thi riêng hiện nay thu hút thí sinh bởi nhiều nguyên nhân, nhưng nổi bật nhất là uy tín của đơn vị tổ chức và tâm lý gia tăng cơ hội trúng tuyển của người học.

Thứ nhất, phần lớn các kỳ thi riêng hiện nay do những cơ sở đào tạo lớn, có sức hút cao tổ chức, chẳng hạn như hai Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh, hoặc một số trường thuộc những nhóm ngành đang được xã hội quan tâm mạnh như sư phạm, y dược, bách khoa… Đây đều là những trường có mức độ cạnh tranh lớn, nên thí sinh sẵn sàng đầu tư thêm một kỳ thi để mở rộng cơ hội.

Thứ hai, trong bối cảnh các phương thức tuyển sinh ngày càng đa dạng, nhiều thí sinh và phụ huynh có tâm lý “có thêm một phương thức là có thêm một cánh cửa”. Việc tham gia kỳ thi riêng được xem như một chiến lược an toàn, giúp các em không phụ thuộc hoàn toàn vào một kết quả duy nhất.

Thứ ba, một bộ phận thí sinh cũng cho rằng các bài thi riêng, đặc biệt bài thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy, có thể giúp các em thể hiện tốt hơn năng lực tổng hợp, thay vì chỉ phụ thuộc vào kiến thức ôn tập theo kiểu truyền thống.

Tuy nhiên, cần nói thẳng rằng sức hút này không hoàn toàn đến từ bản thân chất lượng của kỳ thi, mà một phần đến từ áp lực cạnh tranh ngày càng lớn trong tuyển sinh đại học.

​

TS Phan Đức Tuấn. Ảnh: NVCC

Giải pháp để mở rộng cơ hội, không gia tăng gánh nặng

- Bên cạnh các ưu điểm, theo ông, thực tiễn tổ chức các kỳ thi này đã phát sinh những bất cập hoặc hệ lụy nào đáng chú ý?

- Bên cạnh mặt tích cực, việc nhiều trường tổ chức kỳ thi riêng đang phát sinh một số bất cập đáng lưu ý.

Trước hết là vấn đề ôn luyện và thương mại hóa luyện thi. Khi một kỳ thi riêng xuất hiện, gần như ngay lập tức sẽ kéo theo nhu cầu ôn tập, luyện đề, học mẹo làm bài. Nếu không được kiểm soát tốt, điều này có thể khiến mục tiêu ban đầu là đánh giá năng lực thực chất bị lệch sang vòng quay mới của luyện thi - áp lực thi cử - dịch vụ luyện thi.

Thứ hai, thí sinh hiện nay phải tham gia khá nhiều kỳ thi khác nhau, dẫn đến tốn kém thời gian, chi phí và áp lực tâm lý. Có em vừa thi tốt nghiệp THPT, vừa thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy, lại thi năng khiếu hoặc thi riêng của một số trường. Nếu thiếu định hướng, điều này dễ khiến quá trình tuyển sinh trở nên nặng nề thay vì nhẹ nhàng hơn.

Vì vậy, nếu không có sự điều tiết phù hợp, việc đa dạng hóa phương thức tuyển sinh có thể vô tình chuyển từ “mở rộng cơ hội” sang “gia tăng gánh nặng” cho thí sinh.

- Cần giải pháp gì, đặc biệt giải pháp chính sách, để đảm bảo chuẩn hóa, minh bạch và chất lượng các kỳ thi này?

- Theo tôi, điều quan trọng nhất là phải xác định rõ: Không phải ngành, trường nào cũng nhất thiết cần tổ chức kỳ thi riêng.

Các kỳ thi riêng nên được triển khai theo hướng có chọn lọc, phù hợp với nhóm ngành, nhóm trường có yêu cầu đầu vào đặc thù, nhu cầu đánh giá sâu hơn về năng lực học thuật, tư duy nghề nghiệp hoặc năng khiếu của thí sinh. Ví dụ, những nhóm ngành gần nhau về bản chất đào tạo có thể dùng chung một hệ thống đánh giá, thay vì mỗi nơi tổ chức một kỳ thi riêng lẻ. Về mặt chính sách, theo tôi cần tập trung vào một số hướng lớn:

Thứ nhất, chuẩn hóa tối thiểu về cấu trúc, quy trình và chuẩn đầu ra của bài thi để đảm bảo tính khoa học, độ tin cậy và khả năng phân loại thí sinh.

Thứ hai, công khai minh bạch đề án tuyển sinh, cách quy đổi điểm, nguyên tắc xét tuyển và giá trị sử dụng kết quả thi.

Thứ ba, tăng cường giám sát độc lập đối với quy trình ra đề, tổ chức thi, chấm thi và công bố kết quả.

Thứ tư, khuyến khích hình thành các kỳ thi dùng chung theo nhóm trường hoặc nhóm ngành, để vừa giảm áp lực cho thí sinh, vừa nâng cao hiệu quả tuyển sinh.

Đặc biệt, cần hướng các kỳ thi này tới mục tiêu cốt lõi là đánh giá gần hơn với năng lực nghề nghiệp thực chất của người học, chứ không chỉ tạo thêm một vòng thi tuyển.

Nếu làm được như vậy, kỳ thi riêng không chỉ là công cụ tuyển sinh, mà còn là bước tiến trong việc nâng chất lượng đầu vào và giảm tình trạng chọn sai ngành, sai trường.

Học sinh Trường THPT Phú Bài (TP Huế). Ảnh: NTCC

​Dạy học theo phát triển năng lực, thay vì luyện thi lấy điểm

- Trong bối cảnh các phương thức tuyển sinh ngày càng đa dạng, theo ông, giáo viên và nhà trường phổ thông cần thay đổi cách dạy, định hướng học sinh ra sao để phù hợp với yêu cầu mới?

- Khi tuyển sinh đại học không còn chỉ xoay quanh kỳ thi duy nhất, thì cách dạy học và định hướng ở bậc phổ thông cần thay đổi theo hướng thực chất, cá nhân hóa và định hướng nghề nghiệp rõ hơn.

Trước hết, nhà trường phổ thông không nên chỉ tập trung vào mục tiêu “luyện thi để lấy điểm”, mà cần giúp học sinh phát triển những năng lực nền tảng như: Tư duy logic, năng lực đọc hiểu và xử lý thông tin, khả năng vận dụng kiến thức, kỹ năng tự học và năng lực lựa chọn nghề nghiệp phù hợp.

Đây chính là những năng lực ngày càng được các phương thức tuyển sinh mới coi trọng.

Thứ hai, giáo viên và nhà trường cần làm tốt hơn vai trò tư vấn hướng nghiệp. Một trong những vấn đề lớn hiện nay là nhiều học sinh chọn ngành, trường theo xu hướng, bạn bè, “điểm chuẩn”, chứ chưa thật sự hiểu mình phù hợp với gì. Nếu định hướng sớm và đúng, học sinh sẽ không phải “đi thi càng nhiều càng tốt”, mà biết thi cái gì cần thiết nhất cho mục tiêu của mình.

Thứ ba, nhà trường phổ thông cần hỗ trợ học sinh tiếp cận thông tin tuyển sinh theo hướng chính xác, cập nhật và có chọn lọc, tránh để các em rơi vào trạng thái hoang mang trước quá nhiều phương thức xét tuyển như hiện nay.

Tóm lại, trong bối cảnh mới, giáo dục phổ thông cần chuyển mạnh từ “dạy để thi” sang “dạy để học sinh hiểu mình, phát triển năng lực và lựa chọn đúng con đường tiếp theo”.

- Ông có lời khuyên cụ thể nào dành cho thí sinh để lựa chọn và tận dụng hiệu quả các kỳ thi đánh giá năng lực trong mùa tuyển sinh sắp tới?

- Lời khuyên ngắn gọn của tôi là: Thí sinh không nên thi theo tâm lý đám đông, mà nên thi theo chiến lược xét tuyển của mình.

Các em cần đọc kỹ đề án tuyển sinh của những trường mình thực sự muốn đăng ký. Quan trọng nhất phải trả lời được ba câu hỏi: Mình thực sự muốn vào ngành, trường nào? Trường đó sử dụng những phương thức xét tuyển nào? Phương thức xét tuyển nào mình có thế mạnh? Từ đó, các em mới quyết định nên đầu tư cho kỳ thi nào.

Trên thực tế, thí sinh chỉ nên ưu tiên tham gia các kỳ thi riêng của chính trường mà mình dự định nộp hồ sơ xét tuyển, hoặc những kỳ thi có phạm vi sử dụng rộng và giá trị xét tuyển cao. Không nên đăng ký quá nhiều kỳ thi chỉ vì nghĩ rằng “thi càng nhiều càng tốt”, bởi điều đó dễ dẫn đến phân tán thời gian, áp lực và chi phí.

Ngoài ra, thí sinh cũng cần hiểu rằng kỳ thi đánh giá năng lực không phải “lối tắt” vào đại học. Muốn đạt kết quả tốt, các em vẫn cần nền tảng kiến thức phổ thông vững, tư duy tốt và tâm lý ổn định.

Điều quan trọng nhất không phải là thi bao nhiêu kỳ, mà chọn đúng kỳ thi phục vụ đúng mục tiêu vào đúng ngành, đúng trường.

- Trân trọng cảm ơn ông!