Nhà thơ Trần Chấn Uy - 'giai Đức Thọ', Hà Tĩnh nhưng từ lâu sinh sống và sáng tác tại Nha Trang, Khánh Hòa. Ông là “ông giáo” dạy văn, trước khi làm nghề báo, công tác ở Đài Phát thanh và Truyền hình địa phương.
Làm báo thường “phong trần”, “gai góc”, nhưng tướng mạo Trần Chấn Uy là một người “mô phạm”. Là người “ăn sóng nói gió”, sống ở đô thị hơn nửa đời người, nhưng tâm hồn đăm đắm phía làng. Thơ ông viết về nhiều đề tài nhưng làng quê vẫn là mảng đề tài lớn, thành công.
Ông từng in hẳn hai tập thơ dày dặn “Bóng làng” NXB Hội Nhà văn năm 2018, “Người về từ nẻo cỏ may” NXB Văn học năm 2022. Và mới đây nhất là tập “Thơ Trần Chấn Uy” - NXB Hội Nhà văn năm 2026 - sách Nhà nước đặt hàng vẫn chủ yếu đề tài làng quê.
Làng hiện lên trong thơ Trần Chấn Uy da diết, xác tín, ông thuộc về làng, hồn thơ neo ở phía làng.
Trần Chấn Uy, sinh ra ở một làng quê bên sông La (Hà Tĩnh), lớn lên đi bộ đội rồi lập nghiệp nơi “đất khách quê người”. Khoảng cách từ Khánh Hòa về Hà Tĩnh không gần, nếu không muốn nói là xa, nhưng ông “đều như vắt chanh”, năm hai lần về thăm cố thổ, dù ở đó, ông không còn sở hữu điều gì thuộc “thế giới hiện sinh”.
Khó có thể liệt kê hết các thi phẩm của Trần Chấn Uy viết về làng, nhưng tôi đã từng đọc “Ký ức đồng quê”, “Để có một tên làng”, “Làng tôi”, “Đất làng”, “Về thăm làng cũ”, “Đêm ở làng”, “Viết trên đỉnh núi quê nhà”, “Trở về bến sông quê hương”, “Đêm quê”, “Chị tôi”, “Anh tôi”, “Đồng chiều”, “Giáp Tết”, “Chiều quê”, “Cây hoa gạo ở bến sông quê”... Mỗi bài là một lát cắt của ký ức sống, được ông gìn giữ, nâng niu, thể hiện trên các thi phẩm.
Trần Chấn Uy viết về từng cành cây, ngọn cỏ, nắm đất, mảnh vườn xưa, về người thân, về bạn bè thuở chăn trâu cắt cỏ. Đó thực sự là cõi đi, cõi về của ông... Chỉ riêng, mảnh vườn nơi ông sinh ra và lớn lên, đã từng xuất hiện trong nhiều bài thơ như “Vườn cũ”, “Vườn mẹ”, “Khu vườn kỷ niệm”, “Mùa hoa cải”...
“Bao cái Tết xa quê tôi trở về làng cũ/ Chiếc cầu gỗ già nua/ Lưng còng xuống trên dòng sông nhỏ/ Hoa lục bình tim tím nở bâng quơ”...”Chậu cúc vàng hàm tiếu đợi khai xuân/ Ông nội tôi lom khom xén cúc tần bờ dậu/ Bao kỷ niệm của một thời thơ ấu/ Bỗng ùa về trong nỗi nhớ không nguôi” (Làng tôi).
Hình ảnh làng quê thanh bình với “chiếc cầu gỗ già nua”, “chậu cúc vàng”, ông nội lom khom... tạo nhiều xúc cảm với người đọc. Điều đặc biệt, thơ Trần Chấn Uy, dẫu viết về làng luôn có những thi ảnh ẩn dụ, toát lên vẻ đẹp của sự liên tưởng.
“Chiếc cầu gỗ già nua/Lưng còng xuống trên dòng suối nhỏ” thì quá xuất thần. Chiếc cầu nhẫn nại, cõng bao thế hệ qua sông, đến mức “lưng còng xuống”, chiếc cầu cũng có “hồn vía”, được nhà thơ “thi ca hóa” bằng tình cảm tri ân. Đó là vẻ đẹp, chỉ có trong thi ca.
Quê hương dù theo quán chiếu nào đó cũng ăm ắp lòng. Theo nghĩa hẹp, quê hương, nơi có gia tiên, ông bà, bố mẹ - nơi thiêng liêng con người nào cũng cúi xuống thành kính. Nghĩa rộng hơn, quê hương là nơi có những người dân làng “Bao gương mặt như cánh đồng phơi ải” (Đất làng). Cho đến bây giờ những người nông dân ở đó vẫn lam lũ, một nắng hai sương. Thơ Trần Chấn Uy khi viết về làng luôn cất lên tiếng nói nhân văn, chia sẻ.
Khuôn mặt thơ Trần Chấn Uy đa diện, đến vùng quê nào cũng bật lên trong ông thi hứng và có tác phẩm. Trong các địa phương nơi ông từng qua, có những mảng thơ rất nổi trội như thơ viết về Hà Nội. Thế nhưng đọc thơ ông, nhiều người thích “khuôn mặt làng”. Mỗi người có một “cái bóng” xác định cá tính thơ.
Với Trần Chấn Uy đó là bóng làng. “Trâu lững thững như một nhà hiền triết/ Vểnh tai nghe tiếng trống tan trường” hoặc “Hoa xuyên chi trắng tinh bờ cỏ dại/ Con bã trầu kẻ chỉ giữa vòm xanh”, “Hoa giong riềng nhóm lò than nóng hổi/ Con chuồn kim khâu vội ánh chiều tà” (Bóng làng).
Làng hiện lên trong thơ Trần Chấn Uy đầy đủ không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật; là “mảnh đất” để ông “phô diễn” ngôn từ, thổ lộ tình cảm, tưởng tượng, sáng tạo ngôn ngữ; và người đọc nhận ra một cá tính, một tâm hồn mang tên ông.
Mỗi người đều có một quê hương, thuộc về quê hương. Không ai bứng được Trần Chấn Uy khỏi cố hương. Trần Chấn Uy xác tin: “Trọn đời đất khách quê người/ Thương quê, ta lại bồi hồi chốn quê/ Gió trăng bát ngát đường về/ Người xưa xa vắng, lòng tê tái chiều” (Nghe tiếng cuốc kêu).
Làng trong thơ Trần Chấn Uy còn có một hiện thực ẩn dụ, day dứt. Làng quê Việt Nam sau đổi mới đã có biết bao thay đổi. Đời sống vật chất nâng lên, tiện nghi hơn. Khuôn mặt làng đã khác, nhiều nơi làng bước lên đô thị.
Nhưng với mẫn cảm của nhà thơ, Trần Chấn Uy nhận ra biết bao vấn đề đã mất, ô nhiễm môi trường, biến đổi đa dạng sinh học...; đáng lo nhất là về văn hóa truyền thống, tình làng nghĩa con người sau lũy tre làng. “Bóng làng bỗng nhòa trong mắt đắng/ Giọt thương đau mặn chát ở đầu môi” (Bóng làng). Đó là sự thổn thức.
Đọc thơ viết về làng của Trần Chấn Uy, trong đầu tôi luôn vang lên tự sự của nhà thơ Liên Xô cũ R.Gamzatop: “Trên mỗi bước đi tôi gặp lại mình, gặp lại thời thơ ấu của tôi, gặp lại những mùa Xuân, những cơn mưa, những bông hoa và những chiếc lá rụng mùa Thu của tôi”. Hẳn Trần Chấn Uy cũng thế. Đối với người làm thơ, ký ức là một tài sản.
Trần Chấn Uy viết nhiều về làng và thành công. Ông đã góp phần làm đẹp thêm “không gian làng” trong không gian văn hóa Việt, góp phần bồi đắp tình yêu quê hương, đất nước trong trái tim mỗi con người, trước hết là những người yêu thơ. Với làng quê nơi ông sinh ra vẫn là đẹp nhất, mỗi lần về quê không chỉ riêng ông mà cả ngọn núi, dòng sông quê nhà, con đường làng đều hồi hộp.
“Núi vẫn núi nghìn năm trước/ Cỏ cây xanh, xanh buốt tựa muôn xưa/ Ngày trở lại, quá nửa đời tóc bạc/ Núi trẻ trai hồi hộp đón ta về” (Viết trên đỉnh núi quê nhà). Một nhà thơ, bạn ông là Nguyễn Ngọc Hạnh, từng có hai câu thơ: “Xưa tôi sống trong làng/ Giờ làng sống trong tôi”, đúng với cả Trần Chấn Uy.
Không yêu làng, khó yêu được đất nước. “Tình yêu Tổ quốc bắt đầu từ yêu mái rạ nhà mình” (I.Ehrenburg). “Quê hương nếu ai không nhớ sẽ không lớn nổi thành người” (Quê hương, thơ Đỗ Trung, nhạc sĩ Giáp Văn Thạch). Nhiều bài thơ về làng quê của Trần Chấn Uy cũng đã được nhiều nhạc sĩ phổ nhạc, trở thành những bài hát nằm lòng người nghe.
