Món quà vô giá cùng lời căn dặn thiêng liêng
Ngày 19/5/1969, vào dịp sinh nhật lần thứ 79 của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Trường cấp 2 Nam Liên (nay là Trường THCS Kim Liên, xã Kim Liên, Nghệ An) vinh dự đón nhận món quà đặc biệt từ Hà Nội gửi về. Đó là bức chân dung của Bác cùng lời căn dặn giản dị nhưng sâu sắc: "Bác mong các cô giáo, thầy giáo dạy thật tốt, các cháu học trò học thật tốt".
Đi kèm bức chân dung là lá thư biểu dương thành tích của tập thể giáo viên, học sinh nhà trường – ngôi trường nhiều năm liền đạt danh hiệu tổ lao động xã hội chủ nghĩa, có nhiều học sinh giỏi được Bác khen ngợi.
Với thầy và trò nơi quê hương của Người, đó không chỉ là một phần thưởng cao quý, mà còn là nguồn động viên lớn lao, trở thành ký ức thiêng liêng.
Nhà giáo Ưu tú Hoàng Nguyên, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường cấp 2 Nam Liên nhớ lại, vào thời điểm ấy, đất nước đang trong những năm tháng chiến tranh ác liệt, việc vận chuyển hàng hóa, thư từ ở Hà Nội về Nghệ An vô cùng khó khăn. Bức ảnh của Bác trên đường chuyển về cũng bị thất lạc một thời gian rồi mới tới tay nhà trường.
Điều khiến món quà ấy càng trở nên đặc biệt, ngày nhà trường nhận được bức ảnh cũng là thời khắc cả nước chìm trong niềm tiếc thương vô hạn khi hay tin Chủ tịch Hồ Chí Minh từ trần.
"Ngày đó ảnh Bác còn hiếm lắm. Khi nhận được bức chân dung thì nhà trường lập tức gắn băng tang đen để tổ chức lễ truy điệu Người. Buổi lễ hôm ấy có Ban Giám hiệu, giáo viên và khoảng hai chục học sinh là con cháu dòng họ Nguyễn Sinh tham dự", thầy Nguyên xúc động kể lại.
Trong không khí tiếc thương nghẹn ngào, bức chân dung Bác được đặt trang trọng giữa hội trường như một sự hiện diện thiêng liêng của Người nơi quê hương. Sau lễ truy điệu, bức ảnh tiếp tục được treo ở vị trí trang trọng nhất trong phòng Hội đồng nhà trường.
Với nhiều thế hệ giáo viên và học sinh Trường cấp 2 Nam Liên, bức chân dung ấy không đơn thuần là một hiện vật lưu niệm, mà còn là biểu tượng nhắc nhở về trách nhiệm thi đua dạy tốt, học tốt theo lời Bác căn dặn.
Trong các dịp lễ lớn, chào cờ đầu tuần hay sinh hoạt truyền thống, bức ảnh luôn được đưa ra thực hiện nghi thức trang trọng. Hình ảnh Bác Hồ cùng dòng chữ thân thương đã in sâu trong ký ức của biết bao thế hệ học trò quê hương Kim Liên.
Theo thầy Nguyên, giai đoạn 1970-1975, có 2 cán bộ của Bảo tàng Hồ Chí Minh, từ Hà Nội vào xin phép đưa bức chân dung của Bác về bảo tàng để xác minh tư liệu và lưu làm hồ sơ lưu kỷ vật. Một thời gian sau, bức chân dung được bảo tàng trả lại cho nhà trường.
Tuy nhiên, theo dòng chảy thời gian, Trường cấp 2 Nam Liên được sáp nhập, đổi tên thành Trường THCS Kim Liên và chuyển sang địa điểm mới. Quá trình di dời hồ sơ, tài liệu, hiện vật diễn ra qua nhiều giai đoạn khiến bức chân dung bị thất lạc.
Hành trình tìm lại "hình của Bác"
Với Nhà giáo Ưu tú Hoàng Nguyên, việc thất lạc bức chân dung Bác Hồ là một mất mát lớn lao. Chính vì vậy, suốt nhiều năm, ông luôn đau đáu mong muốn tìm lại món quà thiêng liêng mà Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi tặng quê hương Kim Liên.
"Bức ảnh là kỷ vật vô giá. Trên bức ảnh có lời căn dặn của Bác dành riêng cho thầy cô giáo và học sinh quê hương. Nếu mất đi thì các thế hệ sau sẽ không còn biết trường mình từng vinh dự được Bác gửi tặng ảnh và thư khen", Nhà giáo Ưu tú Hoàng Nguyên chia sẻ.
Đầu những năm 2000, dù tuổi cao nhưng thầy Nguyên vẫn nhiều lần đề đạt nguyện vọng với Ban Giám hiệu nhà trường và chính quyền địa phương về việc tìm kiếm lại bức ảnh.
Nhưng thời gian lùi quá xa, nhiều giáo viên từng công tác tại Trường THCS Kim Liên người còn, người mất; hồ sơ, tư liệu cũng thất tán qua nhiều giai đoạn.
Trong hành trình tìm lại "hình của Bác", thầy Nguyên được cán bộ Khu di tích quốc gia đặc biệt Kim Liên gợi ý liên hệ với Bảo tàng Hồ Chí Minh, nơi trước đây từng về trường xác minh tư liệu liên quan đến bức ảnh.
Năm 2017, khi ngoài 80 tuổi, thầy Hoàng Nguyên cẩn thận viết thư gửi lãnh đạo bảo tàng, trình bày toàn bộ câu chuyện cùng nguyện vọng của mình. Không lâu sau, Bảo tàng Hồ Chí Minh phản hồi, đơn vị sẽ kiểm tra lại hệ thống tư liệu liên quan.
Trong quá trình rà soát, cán bộ bảo tàng phát hiện nhiều tài liệu quý liên quan đến việc Chủ tịch Hồ Chí Minh tặng ảnh cho Trường cấp 2 Nam Liên năm 1969, gồm bản thảo đánh máy và hai trang viết tay của Người.
Đặc biệt, bảo tàng còn lưu giữ bốn bức chân dung từng được thư ký trình để Bác lựa chọn gửi tặng nhà trường. Tuy nhiên, không ai biết chính xác bức nào là tấm ảnh từng treo tại nhà trường. Phía bảo tàng sau đó gửi toàn bộ bản scan tài liệu cùng bốn bức ảnh để thầy Hoàng Nguyên xác nhận.
Người cựu giáo chức dành nhiều ngày gặp lại đồng nghiệp cũ, học sinh cũ để cùng đối chiếu ký ức. Sau nhiều lần trao đổi, tất cả đều thống nhất xác định bức ảnh mang ký hiệu A169/A-Q2 chính là chân dung từng được treo trang trọng tại nhà trường năm xưa.
Đồng hành cùng thầy Nguyên trong hành trình phục dựng món quà quý là thầy giáo Nguyễn Vương Linh, lúc đó là Hiệu trưởng Trường THCS Kim Liên, nay là Hiệu trưởng Trường THCS Đặng Chánh Kỷ. Sau khi xác định đầy đủ tư liệu, bút tích và hình ảnh gốc, thầy Linh nhờ hỗ trợ phục chế lại bức chân dung gần giống nguyên bản nhất có thể.
Ngày 19/5/2023, đúng dịp kỷ niệm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, lễ bàn giao bức ảnh phục dựng về lại Trường THCS Kim Liên được tổ chức trong không khí xúc động. Nhiều thế hệ giáo viên, học sinh cũ trở về chứng kiến khoảnh khắc bức chân dung của Bác trở lại mái trường quê hương sau hàng chục năm thất lạc.
Hơn nửa thế kỷ thăng trầm, bức chân dung Bác Hồ trở về mái trường Kim Liên không đơn thuần là sự hồi sinh của một kỷ vật, mà là sự tiếp nối vẹn nguyên của mạch nguồn ký ức, truyền thống và lòng kính yêu vô hạn đối với Người.
Còn với Nhà giáo Ưu tú Hoàng Nguyên, khoảnh khắc ấy mang lại một niềm thanh thản thiêng liêng. Ở tuổi xế chiều, người thầy giáo, người cựu chiến binh ấy cuối cùng trọn vẹn lời hứa với lòng mình, khép lại hành trình gần nửa đời người đau đáu đi tìm lại món quà vô giá cho quê hương.
