Giáo dục truyền thống Tết: Tránh hình thức, hướng tới chiều sâu

Tuy nhiên, khi một số hoạt động có xu hướng nặng về hình thức, phong trào, câu hỏi đặt ra là: Giáo dục truyền thống Tết trong trường học nên thực hiện thế nào để vừa đúng ý nghĩa, vừa đủ mức độ, tránh tạo thêm áp lực cho thầy và trò?

Nhìn từ thực tiễn

Nói về ý nghĩa của giáo dục truyền thống Tết Nguyên đán đối với học sinh hiện nay, cô Phạm Thị Thanh Hà - Trường Tiểu học Hiến Nam (Phố Hiến, Hưng Yên) cho rằng, trong đời sống hiện đại, nhiều học sinh - đặc biệt ở thành thị - biết đến Tết chủ yếu qua việc được nghỉ học, nhận lì xì, mua sắm, nhưng lại thiếu hiểu biết về ý nghĩa sâu xa của Tết cổ truyền.

Vì vậy, giáo dục truyền thống Tết Nguyên đán trong nhà trường có ý nghĩa quan trọng trong việc giúp học sinh hiểu về cội nguồn văn hóa dân tộc, nhận thức Tết không chỉ là kỳ nghỉ mà còn là dịp sum họp gia đình, tưởng nhớ tổ tiên, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Từ đó, học sinh hình thành và bồi đắp các giá trị đạo đức như lòng hiếu thảo, kính trên nhường dưới, yêu thương, chia sẻ và biết ơn.

Đồng thời, việc giáo dục truyền thống Tết còn góp phần hình thành bản sắc và niềm tự hào dân tộc cho học sinh trong bối cảnh hội nhập, khi nhiều giá trị văn hóa ngoại lai đang tác động mạnh mẽ đến thế hệ trẻ. Nếu được tổ chức phù hợp, giáo dục truyền thống Tết sẽ giúp học sinh hiểu, trân trọng một nét đẹp văn hóa của dân tộc và sống có trách nhiệm hơn với gia đình, cộng đồng.

Cô Phạm Thị Thanh Hà nhận định, nhiều trường học đã tổ chức các hoạt động đa dạng, như hội chợ xuân, gói bánh chưng, trang trí lớp học, thi văn nghệ, báo tường, trưng bày mâm ngũ quả… Đây là những hoạt động có tác dụng tạo không khí vui tươi, trải nghiệm thực tế cho học sinh.

Tuy nhiên, ở một số nơi, hoạt động còn mang tính phong trào, hình thức, chạy theo thi đua; nặng về trưng bày, chụp ảnh, báo cáo thành tích, trong khi phần giải thích ý nghĩa giáo dục cho học sinh mờ nhạt. Học sinh tham gia nhưng chưa hiểu rõ “vì sao phải làm như vậy”, “ý nghĩa của phong tục đó là gì”. Giáo viên đôi khi bị áp lực tổ chức, dẫn đến làm cho đủ hoạt động hơn là làm cho sâu nội dung. Vì vậy, vấn đề không nằm ở việc có tổ chức hay không, mà tổ chức thế nào để thực sự có giá trị giáo dục đối với học sinh.

Thầy Trần Quang Tuấn - Bí thư Đoàn Trường THPT Lam Kinh (Thanh Hóa) nhìn nhận giáo dục truyền thống Tết trong trường học không đơn thuần là hoạt động ngoại khóa, mà thực sự là hành trình quan trọng để nuôi dưỡng tâm hồn và bản sắc cho thế hệ trẻ.

Tuy nhiên, từ thực tiễn tổ chức tại nhiều trường học hiện nay, thầy Trần Quang Tuấn bày tỏ trăn trở khi không ít hoạt động như “Hội chợ Xuân”, “Ngày hội Tết cổ truyền” được đầu tư công phu với gian hàng rực rỡ, các cuộc thi gói bánh chưng, bày mâm ngũ quả…, song lại có nguy cơ rơi vào tình trạng hình thức, phong trào.

Dù tạo được không khí sôi nổi, vui tươi, mục tiêu của hoạt động đôi khi bị lệch sang việc tạo ra những sản phẩm “đẹp mắt” để trưng bày, chụp ảnh hoặc ganh đua thành tích giữa các lớp, trong khi chưa chú trọng khai thác chiều sâu ý nghĩa của từng phong tục.

Vì vậy, học sinh có thể hào hứng tham gia nhưng lại ít được lý giải vì sao có cây nêu, dán câu đối đỏ hay ý nghĩa của từng loại quả trên mâm ngũ quả. Việc thiếu trao đổi, lý giải cặn kẽ đã vô tình làm cho hoạt động giáo dục vốn ý nghĩa trở thành “lễ hội” mang tính hình thức, nơi phần trình diễn bề ngoài lấn át giá trị cốt lõi.

“Giáo dục truyền thống Tết hiệu quả, điều cốt lõi không nằm ở quy mô hoành tráng hay kinh phí lớn, mà nằm ở sự chân thành, sáng tạo và tính liên tục”, thầy Trần Quang Tuấn cho hay.

Để trải nghiệm Tết là bài học sống động

Chia sẻ những cách làm đơn giản nhưng hiệu quả để giáo dục truyền thống Tết “đúng và đủ”, theo cô Phạm Thị Thanh Hà, giáo dục truyền thống Tết trong trường học không cần quá cầu kỳ, mà phải thiết thực, phù hợp với lứa tuổi và gắn với bài học cụ thể.

Một số cách làm hiệu quả, như tích hợp vào bài học và hoạt động lớp học. Đơn cử như hoạt động kể chuyện, đọc hiểu về Tết trong giờ Tiếng Việt; tìm hiểu phong tục Tết qua môn Lịch sử, Đạo đức, Hoạt động trải nghiệm; viết đoạn văn, vẽ tranh, thuyết trình ngắn về Tết quê em. Giáo viên chú trọng “giải thích ý nghĩa” thay vì chỉ tổ chức hoạt động. Ví dụ, khi gói bánh chưng, cần nói rõ ý nghĩa bánh chưng, bánh giầy. Khi trưng bày mâm ngũ quả, hãy giải thích từng loại quả tượng trưng cho điều gì. Tổ chức chúc Tết, cần hướng dẫn học sinh lời chúc phù hợp, lễ phép…

“Cũng cần gắn giáo dục Tết với các giá trị nhân văn thông qua tổ chức những hoạt động thiết thực như “Tết sẻ chia”, thăm hỏi, giúp đỡ người có hoàn cảnh khó khăn; giáo dục học sinh biết tiết kiệm, không phung phí tiền lì xì; hình thành ý thức giữ gìn những giá trị truyền thống tốt đẹp của Tết cổ truyền, tránh mê tín, hình thức.

Tăng cường sự phối hợp giữa nhà trường và gia đình bằng việc giao cho học sinh những nhiệm vụ nhỏ, phù hợp, như tìm hiểu về Tết xưa qua câu chuyện của ông bà, phụ giúp bố mẹ các công việc ngày Tết. Khuyến khích phụ huynh đồng hành cùng nhà trường trong việc giải thích, giáo dục con em về ý nghĩa các phong tục, tập quán của gia đình và địa phương”, cô Phạm Thị Thanh Hà gợi ý.

Ông Nguyễn Ngọc Sơn - Hiệu trưởng Trường THCS Phúc Lợi (Phúc Lợi, Hà Nội) cho rằng, nhà trường có thể áp dụng linh hoạt nhiều hình thức đa dạng để học sinh được trải nghiệm Tết một cách tự nhiên, hiệu quả.

Trước hết, thay vì phải bố trí thời gian học để tập văn nghệ hay làm mô hình hoành tráng, hãy để không khí Tết “thấm” vào từng tiết học chính khóa trong tuần giáp Tết. Cách này không tốn kém và rất hiệu quả về mặt kiến thức.

Ví dụ, môn Ngữ văn có thể thay bài tập về nhà bằng các bài viết như “Thư gửi chính mình năm mới” hoặc “Giai thoại về món ăn ngày Tết của gia đình”. Phân môn Lịch sử, Giáo dục công dân tổ chức chuyên đề ngắn đầu giờ về ý nghĩa một số phong tục ngày Tết. Môn Mỹ thuật, Công nghệ lấy sản phẩm cuối kỳ là đồ trang trí lớp học do học sinh tự tay thực hiện (bao lì xì, vẽ tranh, cắt giấy...).

Một cách làm hiệu quả khác được Hiệu trưởng Trường THCS Phúc Lợi đề xuất là triển khai dự án “Tết sẻ chia” thay cho “Tết hội hè”, thông qua những hoạt động như hội thu “Kế hoạch nhỏ” phiên bản Tết, hoặc nuôi heo đất lớp để giáo dục tinh thần nhân ái, tiết kiệm, bảo vệ môi trường và hỗ trợ học sinh có hoàn cảnh khó khăn một cách tế nhị, ấm áp.

Việc trang trí lớp học cũng cần theo hướng “xanh” và tái chế, nói không với đồ nhựa, hoa giả lãng phí; tổ chức cuộc thi “Góc Tết xanh” khuyến khích sử dụng vật liệu tái chế (bìa các tông, chai nhựa, giấy báo cũ) để tái hiện không gian Tết. Ngoài ra, nhà trường định hướng lại văn hóa lì xì bằng các hình thức “lì xì tri thức” và may mắn tinh thần, như tặng hạt giống, sách, phiếu miễn bài tập hoặc tổ chức hoạt động “hái lộc kiến thức”.

Cùng đó, việc tận dụng không gian mạng, chuyển đổi số thông qua các cuộc thi làm video ngắn với chủ đề lành mạnh về hoạt động gia đình ngày Tết vừa phù hợp tâm lý học sinh THCS, vừa khuyến khích các em thực sự tham gia, trải nghiệm và gìn giữ giá trị Tết truyền thống trong đời sống gia đình.