Tuy nhiên, sau nhiều năm ứng dụng rộng rãi, các nghiên cứu giáo dục lại đưa ra một bức tranh phức tạp hơn: Công nghệ không phải lúc nào cũng cải thiện kết quả học tập, thậm chí trong nhiều trường hợp còn tạo ra tác động ngược.
Màn hình trở thành “bạn học” của trẻ
Trong nhiều năm qua, các trường học trên khắp thế giới đầu tư hàng tỷ USD vào máy tính bảng, máy tính xách tay, Internet tốc độ cao với kỳ vọng rằng, công nghệ sẽ giúp học sinh học tập hiệu quả hơn. Từ bậc mầm non đến trung học, màn hình dần trở thành một phần quen thuộc của lớp học hiện đại. Không ít phụ huynh cũng tin rằng, trẻ càng tiếp xúc sớm với công nghệ thì càng có lợi thế trong tương lai.
Tuy nhiên, các nghiên cứu giáo dục trong những năm gần đây lại cho thấy một thực tế phức tạp hơn nhiều. Công nghệ không phải lúc nào cũng cải thiện kết quả học tập. Trong nhiều trường hợp, việc sử dụng quá mức hoặc thiếu định hướng còn khiến thành tích học sinh giảm sút đáng kể.
Một trong những nghiên cứu được nhắc đến nhiều nhất là nghiên cứu quốc tế do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) thực hiện. Các nhà nghiên cứu đã phân tích dữ liệu kiểm tra tiêu chuẩn của học sinh 15 tuổi tại hàng chục quốc gia để tìm hiểu mối liên hệ giữa việc sử dụng công nghệ trong trường học và kết quả học tập.
Kết quả cho thấy, những học sinh sử dụng công nghệ nhiều nhất ở trường thường đạt điểm thấp hơn trong các bài kiểm tra so với những học sinh chỉ sử dụng ở mức độ vừa phải.
Điều đáng chú ý là các quốc gia Đông Á - nơi nhiều trường học vẫn ưu tiên phương pháp giảng dạy truyền thống, đặc biệt trong môn Toán - lại liên tục nằm trong nhóm có thành tích cao nhất thế giới. Điều này đặt ra một câu hỏi quan trọng cho phụ huynh và nhà giáo dục: Liệu việc trang bị thêm thiết bị điện tử có thực sự đồng nghĩa với việc học tập tốt hơn?
Không chỉ OECD, nhiều tổ chức giáo dục khác cũng ghi nhận xu hướng tương tự. Một nghiên cứu của Reboot Foundation, tổ chức giáo dục có trụ sở tại Pháp, đã phân tích dữ liệu học tập từ nhiều quốc gia. Trong đó, một bộ dữ liệu được lấy từ Kỳ thi Đánh giá Tiến bộ Giáo dục quốc gia năm 2017 tại Mỹ - kỳ thi đánh giá kiến thức học sinh trên phạm vi toàn quốc.
Khi xem xét nhóm học sinh lớp 4 ở bang Wisconsin thường xuyên sử dụng máy tính bảng trong lớp học, các nhà nghiên cứu nhận thấy điểm số của các em thấp hơn khoảng 9 điểm so với nhóm không sử dụng. Khoảng cách này tương đương với gần một năm họcĐáng chú ý hơn, ảnh hưởng tiêu cực của việc sử dụng công nghệ quá nhiều đặc biệt rõ rệt ở nhóm học sinh trong gia đình có thu nhập thấp. Điều này cho thấy công nghệ không phải lúc nào cũng giúp thu hẹp khoảng cách giáo dục như nhiều người từng kỳ vọng.
Một phân tích khác cũng đưa ra kết quả đáng suy nghĩ: Học sinh Mỹ càng dành nhiều thời gian mỗi ngày trên máy tính để học môn Ngữ văn thì điểm đọc hiểu của các em càng thấp. Xu hướng này cũng xuất hiện tại châu Âu. Tại Pháp, học sinh báo cáo sử dụng Internet hơn 6 giờ mỗi ngày ở trường có điểm đọc trong bài kiểm tra của Chương trình Đánh giá Học sinh Quốc tế (PISA) thấp hơn tới 140 điểm so với những học sinh không sử dụng Internet. PISA là chương trình đánh giá khả năng đọc viết và tư duy của học sinh 15 tuổi trên toàn thế giới.
Những con số này cho thấy, việc tiếp xúc liên tục với màn hình không chắc sẽ giúp trẻ tiếp thu kiến thức tốt hơn. Trong nhiều trường hợp, nó còn khiến khả năng tập trung và hiệu quả học tập giảm đi. Các chuyên gia cho rằng, trẻ nhỏ là nhóm dễ bị tổn thương nhất trước tác động của thời gian sử dụng màn hình quá nhiều.
Một nghiên cứu tổng quan có hệ thống được công bố trên tạp chí Pediatric Research cho thấy, trẻ em ở độ tuổi hai và ba nếu dành quá nhiều thời gian trước màn hình thường có kết quả thấp hơn trong các bài kiểm tra sàng lọc phát triển ở tuổi ba và năm. Điều này đặc biệt đáng lưu tâm trong bối cảnh nhiều gia đình hiện nay cho trẻ tiếp xúc với điện thoại và máy tính bảng từ rất sớm. Không ít phụ huynh xem thiết bị điện tử như một công cụ giải trí hoặc hỗ trợ học tập tiện lợi cho con nhỏ. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cảnh báo, não bộ trẻ trong giai đoạn đầu đời cần nhiều tương tác trực tiếp với con người, vận động thể chất và trải nghiệm thực tế hơn là thời gian ngồi trước màn hình.
“Chìa khóa” nằm ở cách sử dụng công nghệ
Dù vậy, các nghiên cứu cũng không kết luận rằng, công nghệ hoàn toàn có hại cho giáo dục. Theo tổ chức phi lợi nhuận Reboot Foundation, việc sử dụng máy tính cho mục đích nghiên cứu và tìm kiếm thông tin có liên quan đến điểm đọc hiểu cao hơn ở trẻ. Ngoài ra, một phân tích tổng hợp của 36 nghiên cứu do các nhà khoa học Harvard thực hiện cho thấy, một số ứng dụng hỗ trợ đọc viết và toán học thực sự giúp cải thiện kết quả học tập của học sinh. Nói cách khác, vấn đề không nằm ở bản thân công nghệ mà ở cách công nghệ được sử dụng.
Nghiên cứu của OECD chỉ ra rằng, các quốc gia có thành tích học tập tốt nhất thường không tập trung quá mức vào việc cung cấp thiết bị cho học sinh. Thay vào đó, họ sử dụng công nghệ để kết nối giáo viên, hỗ trợ đào tạo chuyên môn, chia sẻ bài học và cải thiện chất lượng giảng dạy. Những trường học dùng công nghệ để tăng cường hợp tác giữa giáo viên và hỗ trợ phương pháp giảng dạy thường đạt kết quả tốt hơn những nơi chỉ chú trọng phát thiết bị điện tử cho học sinh.
Bà Amanda Purington, Giám đốc của ACT for Youth - một dự án thuộc Trung tâm Nghiên cứu hỗ trợ sự phát triển lành mạnh của thanh thiếu niên (Mỹ), cho rằng điều quan trọng nhất là cách sử dụng công nghệ. “Giống như nhiều chủ đề liên quan đến công nghệ và thanh thiếu niên, sự tinh tế rất quan trọng. Thường thì cách sử dụng công nghệ quan trọng hơn là số lượng sử dụng. Và vai trò của người lớn cũng rất quan trọng. Chúng ta có thể giúp thanh thiếu niên học cách sử dụng công nghệ theo những cách có lợi chứ không phải cản trở họ”, bà Amanda Purington nhận định.
Đối với phụ huynh, thông điệp từ các nghiên cứu này khá rõ ràng: Công nghệ nên là công cụ hỗ trợ chứ không phải trung tâm của việc học. Các chuyên gia khuyến nghị, cha mẹ cần quan tâm đến chất lượng nội dung mà trẻ tiếp xúc thay vì chỉ chú ý đến số lượng thiết bị công nghệ trong nhà. Những ứng dụng giáo dục dựa trên nghiên cứu khoa học và có sự hướng dẫn của người lớn thường mang lại hiệu quả tích cực hơn.
Bên cạnh đó, trẻ vẫn cần duy trì các hoạt động quan trọng khác như đọc sách, giao tiếp trực tiếp, vận động ngoài trời và tham gia hoạt động gia đình. Đây là những yếu tố đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển tư duy, cảm xúc và kỹ năng xã hội của trẻ. Đối với nhà trường, bài học lớn nhất có lẽ là công nghệ không thể thay thế giáo viên. Một chiếc máy tính bảng hiện đại không thể tự tạo ra môi trường học tập hiệu quả nếu thiếu định hướng đúng đắn từ người dạy.
Nhiều hơn không phải lúc nào cũng tốt hơn. Trong giáo dục, sự cân bằng mới là yếu tố quan trọng nhất. Các nghiên cứu hiện nay cho thấy, mức độ sử dụng công nghệ vừa phải, có mục tiêu rõ ràng và gắn với phương pháp giảng dạy phù hợp mới là cách giúp học sinh học tập hiệu quả và phát triển bền vững.
Công nghệ rõ ràng đã trở thành một phần không thể tách rời của giáo dục hiện đại. Tuy nhiên, những nghiên cứu hiện nay cho thấy giá trị của công nghệ không nằm ở số lượng thiết bị được đưa vào lớp học mà nằm ở cách con người sử dụng chúng. Một chiếc máy tính bảng không thể thay thế vai trò của giáo viên, cũng không thể thay cho sự tập trung, tương tác và trải nghiệm thực tế mà trẻ cần để phát triển toàn diện. Với trẻ em, đặc biệt là trẻ nhỏ, sự cân bằng vẫn là điều quan trọng nhất: Công nghệ nên là công cụ hỗ trợ học tập, chứ không phải trung tâm của quá trình giáo dục.
Các nhà nghiên cứu cho rằng, thay vì chạy theo xu hướng số hóa bằng mọi giá, điều cần thiết hơn là xây dựng kỹ năng sử dụng công nghệ một cách lành mạnh và có kiểm soát cho trẻ. Điều đó bao gồm việc giới hạn thời gian màn hình phù hợp với từng độ tuổi, hướng dẫn trẻ chọn nội dung có chất lượng và duy trì sự cân bằng giữa học trực tuyến với các hoạt động thực tế ngoài đời sống.
