Định giá đúng thiệt hại trong khoa học và nông nghiệp

Hướng sửa đổi đúng và cần thiết

Theo GS.TS Nguyễn Thị Lan (đoàn ĐBQH TP Hà Nội), Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam, sau gần 8 năm thi hành Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017 đã góp phần bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức và khẳng định một nguyên tắc căn bản của Nhà nước pháp quyền: quyền lực nhà nước phải đi liền với trách nhiệm; khi hoạt động công vụ trái pháp luật gây thiệt hại thì Nhà nước phải có trách nhiệm khắc phục và bồi thường.

Dự thảo lần này sửa đổi, bổ sung 35 trong tổng số 78 điều, bãi bỏ 2 điều; mở rộng một số trường hợp được bồi thường, đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn thời gian giải quyết, bổ sung phương thức điện tử và điều chỉnh thẩm quyền phù hợp với tổ chức bộ máy mới. “Đây là hướng sửa đổi đúng và cần thiết” – GS.TS Nguyễn Thị Lan nhấn mạnh.

Góp ý vào những vấn đề có tính nguyên tắc, xuất phát từ thực tiễn quản lý, sản xuất nông nghiệp, đào tạo và nghiên cứu khoa học, Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam cho rằng: Thứ nhất, cần hoàn thiện nguyên tắc xác định thiệt hại đối với tài sản sinh học, dữ liệu và vật liệu nghiên cứu khoa học.

Dự thảo sửa Điều 22 theo hướng xác định thiệt hại được bồi thường là thiệt hại thực tế đã phát sinh, được tính bằng đồng Việt Nam và xác định tại thời điểm thụ lý hồ sơ hoặc tại thời điểm Tòa án xác định thiệt hại.

Đồng tình với hướng sửa đổi này vì tạo cơ sở thống nhất trong áp dụng pháp luật nhưng đại biểu Nguyễn Thị Lan cho rằng, dự thảo hiện vẫn chủ yếu tiếp cận thiệt hại theo cách thông thường đối với tài sản, thu nhập và chi phí.

Trong thực tiễn nông nghiệp, giáo dục và khoa học công nghệ, có những loại tài sản đặc thù mà nếu chỉ căn cứ vào giá mua, giá trị vật chất hiện hữu hoặc giá thị trường tại một thời điểm thì không phản ánh đúng thiệt hại thực tế.

Giá trị của những tài sản này không chỉ nằm ở bản thân vật chất, mà còn gắn với thời gian tạo lập, chu kỳ sinh trưởng, công năng khoa học, khả năng nhân giống và khả năng phục hồi.

Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam dẫn ví dụ, một cây giống đầu dòng nếu tính như một cây thông thường thì giá trị không lớn. Nhưng để chọn tạo, khảo nghiệm, đánh giá, công nhận và duy trì được cây đó có thể mất nhiều năm. Một đàn giống hạt nhân nếu bị tiêu hủy trái pháp luật không chỉ làm mất số vật nuôi hiện có, mà còn làm mất nguồn vật liệu giống và gián đoạn cả chương trình chọn tạo giống.

Trong nghiên cứu khoa học cũng vậy, một mẫu vật, một chủng vi sinh vật hoặc một thí nghiệm đồng ruộng có thể được hình thành qua nhiều vụ sản xuất. Nếu một quyết định hành chính trái pháp luật làm gián đoạn thí nghiệm đúng thời điểm mùa vụ thì có thể phải chờ thêm một năm mới thực hiện lại được. Khi đó, thiệt hại không chỉ là giá trị vật chất của mẫu vật, mà còn là chi phí tái tạo, thời gian bị mất và phần kết quả nghiên cứu không thể phục hồi ngay.

Đó có thể là cây đầu dòng, đàn giống hạt nhân, nguồn gen quý, chủng vi sinh vật, mẫu bệnh phẩm, vật liệu di truyền, bộ dữ liệu nghiên cứu, mẫu thí nghiệm hoặc sản phẩm nông nghiệp dễ hư hỏng.

Đại biểu Nguyễn Thị Lan đề nghị, bổ sung vào Luật nguyên tắc: Đối với tài sản sinh học, dữ liệu, vật liệu và kết quả nghiên cứu khoa học, việc xác định thiệt hại phải xem xét chi phí tạo lập, chi phí tái tạo, thời gian phục hồi, chu kỳ sinh trưởng hoặc chu kỳ nghiên cứu, mức độ suy giảm công năng và thu nhập thực tế bị mất có đủ căn cứ chứng minh.

Luật quy định nguyên tắc; Chính phủ hướng dẫn phương pháp định giá và cơ chế giám định chuyên ngành. Quy định như vậy không nhằm bồi thường những lợi ích mang tính suy đoán, mà nhằm bảo đảm nguyên tắc bồi thường đúng và đủ thiệt hại thực tế, kể cả khi thiệt hại đó không thể hiện đầy đủ bằng giá trị vật chất tại một thời điểm.

Cần rà soát trách nhiệm bồi thường

Thứ hai, cần rà soát trách nhiệm bồi thường đối với trường hợp không thực hiện hoặc chậm thực hiện công vụ trái pháp luật. Điều 17 của dự thảo đã mở rộng phạm vi trách nhiệm bồi thường trong hoạt động quản lý hành chính, bao gồm xử phạt, cưỡng chế, thu hồi giấy phép, quản lý thuế, hải quan, đất đai, cạnh tranh, sở hữu trí tuệ và xử lý kỷ luật công chức trái pháp luật.

Trong dự thảo cũng bổ sung một trường hợp đáng chú ý: Nhà nước phải bồi thường khi cơ quan có thẩm quyền không áp dụng hoặc áp dụng không đúng, không kịp thời biện pháp bảo vệ người tố cáo, người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và người thân của họ.

Theo đại biểu Nguyễn Thị Lan, quy định này cho thấy thiệt hại không chỉ phát sinh từ một quyết định sai hoặc một hành vi đã thực hiện, mà còn có thể phát sinh từ việc không thực hiện hoặc chậm thực hiện trách nhiệm công vụ. Đây là điểm tiến bộ, tuy nhiên trong thực tế, còn rất nhiều những trường hợp tương tự như vậy mà cần phải rà soát để đảm bảo luật bao phủ toàn diện.

Thực tế có những hoạt động phụ thuộc rất chặt vào thời gian. Đối với nông sản tươi sống, thời hạn xử lý thủ tục có thể quyết định trực tiếp đến chất lượng hàng hóa và khả năng thực hiện hợp đồng.

Ví dụ, một doanh nghiệp đã nộp đầy đủ hồ sơ kiểm dịch hoặc kiểm tra chuyên ngành nhưng cơ quan có thẩm quyền chậm xử lý quá thời hạn pháp luật mà không có lý do chính đáng, làm lô rau quả bị hư hỏng hoặc không kịp xuất khẩu. Thiệt hại trong trường hợp này không phát sinh từ một quyết định hành chính sai, mà phát sinh từ việc không thực hiện công vụ đúng thời hạn.

Tương tự, việc chậm giải quyết trái pháp luật đối với hồ sơ bảo hộ giống cây trồng, sáng chế hoặc xác lập quyền sở hữu trí tuệ đối với kết quả nghiên cứu có thể làm mất cơ hội chuyển giao công nghệ hoặc thương mại hóa sản phẩm.

Đại biểu Nguyễn Thị Lan đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát, bổ sung những trường hợp không thực hiện hoặc chậm thực hiện công vụ trái pháp luật mà trực tiếp gây thiệt hại lớn, thiệt hại không thể khắc phục hoặc làm mất cơ hội thực tế đã được xác lập.

Thứ ba, đề nghị tiếp thu ý kiến của cơ quan thẩm tra về năng lực giải quyết bồi thường của chính quyền cấp xã. Đối với vụ việc phức tạp, liên quan đến nhiều người, nhiều lĩnh vực, mức bồi thường lớn hoặc cần giám định chuyên sâu, cần có cơ chế giao hoặc chuyển cho cơ quan cấp tỉnh giải quyết. Phân quyền phải đi cùng năng lực, nguồn lực và trách nhiệm thực hiện.