Điện hạt nhân: Lối thoát năng lượng hay rủi ro dài hạn?

Dù được xem là trụ cột giảm phát thải, công nghệ này vẫn đặt ra những bài toán lớn về an toàn và tính bền vững.

Sự phục hưng hạt nhân

Xung đột giữa Mỹ và Iran đang làm gián đoạn các tuyến vận chuyển dầu mỏ, khí đốt từ Trung Đông, qua đó gia tăng rủi ro đối với an ninh năng lượng toàn cầu. Trong bối cảnh này, điện hạt nhân được nhiều quốc gia xem như một phương án thay thế nhằm giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

Tại châu Á, Hàn Quốc đẩy mạnh sản xuất điện hạt nhân; trong khi Đài Loan và Trung Quốc cân nhắc khởi động lại các lò phản ứng đã dừng hoạt động. Bangladesh tăng tốc vận hành các dự án do Nga xây dựng, kỳ vọng bổ sung nguồn điện đáng kể cho lưới quốc gia. Philippines cũng xem xét khôi phục nhà máy điện hạt nhân bị bỏ hoang từ sau cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973.

Ở châu Phi, nhu cầu điện tăng cao cùng tình trạng thiếu hụt năng lượng khiến hơn 20 quốc gia quan tâm đến điện hạt nhân. Kenya, Rwanda và Nam Phi đều đặt mục tiêu phát triển lĩnh vực này, trong đó đặc biệt chú ý tới các lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) nhờ tính linh hoạt, chi phí thấp hơn và phù hợp với hạ tầng lưới điện còn hạn chế.

Theo Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), hiện có 31 quốc gia sử dụng điện hạt nhân, cung cấp khoảng 10% sản lượng điện toàn cầu; khoảng 40 quốc gia khác đang cân nhắc hoặc chuẩn bị triển khai công nghệ này.

Dù vậy, điện hạt nhân không phải lời giải tức thời. Việc xây dựng và vận hành một nhà máy thường kéo dài nhiều năm, đòi hỏi vốn đầu tư lớn, trình độ kỹ thuật cao và khung pháp lý nghiêm ngặt. Vì thế, các quyết định hiện nay chủ yếu mang tính chiến lược dài hạn, hơn là giải pháp cho những biến động ngắn hạn của thị trường năng lượng.

Lợi ích, rủi ro và tác động môi trường

Điện hạt nhân được sản xuất thông qua quá trình phân hạch, khi hạt nhân nguyên tử (thường là uranium) bị tách ra và giải phóng năng lượng. Một trong những ưu điểm lớn nhất của công nghệ này là không phát thải CO2 trong quá trình vận hành, qua đó góp phần giảm tác động của biến đổi khí hậu. So với các nhà máy nhiệt điện than hoặc khí, điện hạt nhân có mức phát thải khí nhà kính rất thấp trên mỗi đơn vị điện năng.

Ngoài ra, điện hạt nhân cung cấp nguồn điện ổn định, liên tục, không phụ thuộc vào điều kiện thời tiết như điện mặt trời hay điện gió. Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng đối với các quốc gia đang phát triển, nơi nhu cầu điện tăng nhanh trong khi hạ tầng năng lượng còn hạn chế. Sự xuất hiện của các lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) cũng mở ra khả năng triển khai linh hoạt hơn, góp phần giảm áp lực vốn đầu tư ban đầu.

Tuy nhiên, những lợi ích này đi kèm với không ít rủi ro. Trước hết là vấn đề chất thải phóng xạ – loại chất thải nguy hiểm có thể tồn tại hàng nghìn năm và đòi hỏi hệ thống lưu trữ an toàn tuyệt đối. Ngoài ra, nguy cơ xảy ra sự cố hạt nhân, dù hiếm, vẫn có thể gây hậu quả nghiêm trọng đối với con người và môi trường, như các bài học trong lịch sử đã cho thấy.

Một số chuyên gia cũng cảnh báo các nhà máy điện hạt nhân có thể trở thành mục tiêu trong xung đột quân sự, qua đó làm gia tăng rủi ro an ninh năng lượng.

Trong bối cảnh đó, nhiều ý kiến cho rằng, năng lượng tái tạo như gió và mặt trời vẫn là lựa chọn bền vững hơn về dài hạn nhờ chi phí ngày càng giảm và mức độ an toàn cao. Tuy vậy, trước áp lực bảo đảm nguồn cung ổn định và cắt giảm phát thải, điện hạt nhân vẫn được nhiều quốc gia xem là một trụ cột trong chiến lược năng lượng tương lai.