Cảm xúc và thực tế
Theo RIA, tai nạn Chernobyl là thảm họa lớn nhất, nhưng không phải là tai nạn đầu tiên. Những sự cố nghiêm trọng đã xảy ra ở Anh (Windscale, 1957) và Mỹ (Three Mile Island, 1979).
Và ngay cả ở Liên Xô, ví dụ, cũng có tai nạn Kyshtym, khi một thùng chứa chất thải phóng xạ phát nổ tại nhà máy Mayak ở vùng Chelyabinsk. Hàng nghìn người bị phơi nhiễm, và 12.000 người đã được sơ tán.
Trong khi các sự cố trước đó bị chính quyền Liên Xô che giấu, thảm kịch Chernobyl lại được đưa tin khá công khai và các chi tiết của nó đã để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng những người đương thời.
Tình hình càng trở nên trầm trọng hơn bởi thực tế là trong những tháng đầu tiên, thậm chí cả những năm đầu, không ai hiểu chính xác nguyên nhân gây ra vụ nổ, mức độ tàn phá của khí thải đối với con người và môi trường ra sao, hay làm thế nào để đối phó với hậu quả của thảm họa.
Cụ thể, truyền thông Liên Xô từng tuyên bố hàng nghìn người tham gia khắc phục hậu quả đã chết chỉ vì bệnh nhiễm phóng xạ cấp tính, trong khi theo dữ liệu chính thức hiện tại, chỉ có 31 người thiệt mạng.
Trong 15 năm tiếp theo, có thêm 60 đến 80 người thiệt mạng: Không thể tính toán chính xác số nạn nhân trực tiếp và gián tiếp của phóng xạ từ Tổ máy số 4 của Nhà máy điện hạt nhân Chernobyl.
Giữa làn sóng chỉ trích dữ dội, một số quốc gia đã từ bỏ năng lượng hạt nhân sau thảm họa. Ý là quốc gia đầu tiên làm vậy. Sau cuộc trưng cầu dân ý, nước này đã ngừng hoạt động tất cả các nhà máy điện hạt nhân đang vận hành vào năm 1990.
Áo đã khẳng định vị thế là khu vực phi hạt nhân. Ba Lan đã tạm dừng việc xây dựng nhà máy điện hạt nhân đầu tiên của mình tên Zarnowiec.
Ngành công nghiệp hạt nhân tại Nga cũng đứng trước nguy cơ bị đe dọa. Tuy nhiên, Nga đã bảo tồn năng lượng hạt nhân và tạo ra một hệ thống làm giảm khả năng xảy ra thảm kịch Chernobyl xuống gần như bằng không.
Thay đổi ưu tiên
Về nguyên nhân vụ tai nạn, các nhà khoa học hạt nhân cho biết: "Nhân viên đã để điều đó xảy ra và lò phản ứng cũng đã để điều đó xảy ra", Mikhail Polunin, cố vấn cho trung tâm truyền thông của tập đoàn nhà nước Rosatom, nói.
"Đó là thời kỳ lãng mạn: Dường như không gì là không thể và điều này đã làm giảm bớt sự cảnh giác. Ví dụ, các nhà khoa học hạt nhân thời đó chỉ xây dựng các nhà máy điện hạt nhân rồi bàn giao cho các chuyên gia bình thường từ Bộ Năng lượng vận hành.
Đây là quyết định của Chính phủ Liên Xô. Người ta tin rằng không có sự khác biệt giữa việc quản lý một nhà máy điện than và một nhà máy điện hạt nhân. Nhưng văn hóa an toàn ở hai cơ quan này về cơ bản là khác nhau rất lớn.
Và một trong những bài học đầu tiên của Chernobyl là các nhà máy điện hạt nhân đã được trả lại cho sự kiểm soát của các nhà khoa học hạt nhân", ông Mikhail Polunin nói.
Sau tai nạn, các tổ máy điện hạt nhân với lò phản ứng RBMK-1000 (loại Chernobyl) đã được hiện đại hóa toàn diện, nâng cấp 80%. Và trong suốt những năm qua, chúng đã hoạt động thành công, không chỉ cung cấp điện mà còn sản xuất các đồng vị y tế giúp kéo dài tuổi thọ của hàng chục nghìn người mắc bệnh ung thư.
Năm 2018, lò phản ứng RBMK-1000 đầu tiên tại Nhà máy điện hạt nhân Leningrad cuối cùng đã ngừng hoạt động và năm 2020 là lò thứ hai. Nga đã bắt đầu quá trình chuyển đổi từ các lò phản ứng thế hệ cũ sang các lò phản ứng tiên tiến hơn như VVER-1200 và VVER-TOI.
Ông Polunin nhấn mạnh: "Bài học quan trọng nhất từ thảm họa Chernobyl, điều đã định hình sự phát triển của toàn bộ ngành công nghiệp đó là an toàn phải được ưu tiên tuyệt đối, thậm chí còn quan trọng hơn cả kinh tế".
Ngày nay, các tổ máy điện hạt nhân hiện đại sử dụng hệ thống bảo vệ đa cấp, kết hợp giữa hệ thống an toàn chủ động (do con người vận hành) và hệ thống thụ động (hoạt động theo quy luật tự nhiên, không cần sự can thiệp của người vận hành).
Ví dụ, nếu xảy ra sự cố mất điện, nước làm mát của lò phản ứng sẽ chảy theo trọng lực, và các thanh hấp thụ neutron được treo trong từ trường. Khi mất điện, chúng sẽ rơi xuống do lực hấp dẫn, làm tắt lò phản ứng.
Các thiết kế nhà máy điện hạt nhân hiện đại cung cấp hệ thống an toàn tự động giám sát mọi thứ trong 72 giờ đầu tiên trong trường hợp xảy tai nạn. Các chuyên gia có thể bình tĩnh đánh giá tình hình và thực hiện các biện pháp cần thiết.
40 năm trước, không có điều gì như vậy tồn tại. Tại nhà máy điện hạt nhân Chernobyl, khi tình hình bắt đầu vượt khỏi tầm kiểm soát, người vận hành đã vội vàng nhấn nút AZ-5.
Tất cả các thanh bảo vệ bắt đầu hạ xuống lò phản ứng, nhưng 2m đầu tiên được làm bằng vật liệu không hấp thụ neutron. Chúng đẩy lượng nước còn lại ra ngoài và sự gia nhiệt nhanh chóng dẫn đến một vụ nổ nhiệt.
"Giống như một chiếc xe đang phóng nhanh trên băng - và người lái, thay vì giảm tốc độ từ từ, lại đạp phanh gấp, ngay lập tức mất kiểm soát", ông Polunin cho biết.
Bài học vẫn chưa được rút ra
Vị chuyên gia này cho biết thêm, khoảng 50% chi phí của một tổ máy phát điện hiện đại dành cho các hệ thống an toàn.
"Nếu tính cả các hệ thống kích hoạt biện pháp an toàn trong trường hợp khẩn cấp, con số này đạt 70%. Và với văn hóa an toàn vốn có trong ngành công nghiệp hạt nhân, họ thường nói về độ tin cậy 100%.
Xác suất xảy ra một tai nạn tương tự như Chernobyl được ước tính bằng toán học là không quá 10 mũ trừ 7 - xấp xỉ xác suất một người đi ra ngoài và bị thiên thạch rơi trúng đầu. Thực tế là gần như không thể xảy ra", ông Polunin nói.
"Thật không may, Nhật đã không rút ra được bài học này cho Fukushima. Tại một hội nghị năm 1988 ở Obninsk về những bài học từ Chernobyl, đại diện của Nhật Bản tuyên bố không học được gì hữu ích từ cuộc họp: "Chúng tôi có một hệ thống khác, chúng tôi không thể để điều này xảy ra".
Năm 2011, thảm kịch Fukushima xảy ra, nơi các tổ máy được xây dựng vào những năm 1970 theo thiết kế của Mỹ và tất cả các vấn đề an toàn vẫn ở mức độ đó. Họ thậm chí còn không có trung tâm xử lý khủng hoảng", chuyên gia nhấn mạnh.
Hiện nay, Nga là quốc gia dẫn đầu về công nghệ năng lượng hạt nhân. Lần đầu tiên trên thế giới, chúng ta đang chuẩn bị chuyển đổi sang một nền tảng công nghệ mới với chu trình nhiên liệu hạt nhân khép kín sử dụng lò phản ứng neutron nhanh.
Tổ hợp năng lượng tiên tiến với lò phản ứng BREST-OD-300, đang được xây dựng trong khuôn khổ dự án Đột phá, sẽ được đưa vào hoạt động vào cuối thập kỷ này.
Chúng được thiết kế để chứng minh rằng nhân loại sẽ có đủ nguyên liệu uranium cho hàng nghìn năm, trong khi chất thải phóng xạ sẽ được giảm xuống gần như bằng không.
Công nghệ này cũng có thể được coi là hệ quả của những kết luận rút ra từ thảm kịch Chernobyl.
"Bài học từ Chernobyl, mà toàn bộ ngành công nghiệp năng lượng hạt nhân toàn cầu đã rút ra, là an toàn phải được ưu tiên hơn kinh tế. Năng lượng hạt nhân phải được sử dụng một cách có trách nhiệm. Và các nhà máy điện hiện đại được xây dựng chính xác theo nguyên tắc này", ông Polunin kết luận.
