Kỳ thi không còn chỉ mang ý nghĩa xét tốt nghiệp, mà ngày càng trở thành thước đo phản ánh chất lượng dạy học, khả năng thích ứng của nhà trường cũng như năng lực thực chất của học sinh trong bối cảnh giáo dục đổi mới mạnh mẽ.
Quy mô thí sinh dự thi tăng
Nhìn lại giai đoạn 2021 - 2025 cho thấy Kỳ thi tốt nghiệp THPT đã có nhiều chuyển biến tích cực, song vẫn bộc lộ không ít giới hạn, đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện theo hướng công bằng, hiệu quả và phù hợp với tinh thần đổi mới giáo dục.
Quy mô thí sinh dự thi liên tục tăng, trong khi tỷ lệ tốt nghiệp luôn duy trì ở mức rất cao, bình quân 98,93% mỗi năm. Điều này phản ánh sự ổn định của kỳ thi cũng như chất lượng học tập của học sinh có xu hướng được cải thiện.
Dù chịu tác động của dịch bệnh và những thay đổi về chương trình, phương pháp đánh giá, kỳ thi vẫn giữ vai trò quan trọng trong hệ thống giáo dục quốc gia. Đáng chú ý, số bài thi đạt điểm 10 luôn cao hơn rất nhiều so với số bài bị điểm liệt. Ngoại trừ năm 2022, các năm còn lại đều có mức chênh lệch từ 16 lần trở lên. Điều đó cho thấy đề thi có độ phân hóa tương đối rõ, trong khi tỷ lệ điểm liệt ở mức thấp, tạo điều kiện để học sinh có kiến thức nền tảng hoàn thành chương trình THPT.
Nhìn chung, kỳ thi đã đáp ứng mục tiêu chính là xét công nhận tốt nghiệp cho đa số học sinh, đồng thời phản ánh tương đối sát kết quả học tập trong bối cảnh giáo dục tiếp tục đổi mới. Tuy nhiên, do kết quả thi vẫn được sử dụng để tuyển sinh đại học, cao đẳng nên việc xây dựng đề thi nhằm đáp ứng đồng thời hai mục tiêu vẫn là bài toán khó.
Một thực tế đáng chú ý là đề thi các môn khoa học xã hội có độ khó thấp hơn so với các môn khoa học tự nhiên, khiến thí sinh có xu hướng lựa chọn tổ hợp khoa học xã hội nhiều hơn. Năm 2021, tỷ lệ thí sinh chọn tổ hợp khoa học xã hội đạt 53,38%, trong khi khoa học tự nhiên là 33,85%. Đến năm 2022, hai tỷ lệ này lần lượt là 55,53% và 31,94%; năm 2023 là 55,30% và 31,52%; năm 2024 tăng lên 63% và 37%. Năm 2025, số thí sinh lựa chọn các môn khoa học xã hội tiếp tục cao hơn đáng kể so với các môn khoa học tự nhiên.
Năm thành tựu nổi bật của kỳ thi giai đoạn 2021 - 2025
Bên cạnh kết quả về tỷ lệ tốt nghiệp và quy mô tổ chức, giai đoạn 2021 - 2025 cũng ghi nhận nhiều dấu ấn đáng chú ý trong công tác tổ chức Kỳ thi tốt nghiệp THPT. Trong bối cảnh ngành Giáo dục đồng thời đổi mới chương trình, phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá, kỳ thi đã có những bước chuyển quan trọng cả về kỹ thuật tổ chức lẫn tư duy đánh giá. Những thay đổi này không chỉ góp phần nâng cao chất lượng kỳ thi, mà còn tạo nền tảng cho quá trình đổi mới giáo dục phổ thông trong giai đoạn tiếp theo.
Thứ nhất, kỳ thi được tổ chức ổn định, nghiêm túc trong bối cảnh nhiều biến động. Dù chịu ảnh hưởng của dịch bệnh và quá trình chuyển tiếp sang Chương trình GDPT 2018, Kỳ thi tốt nghiệp THPT vẫn diễn ra an toàn, đúng quy chế. Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các địa phương đã linh hoạt điều chỉnh phương án tổ chức để bảo đảm quyền lợi cho thí sinh. Đặc biệt, kỳ thi năm 2025 được tổ chức song song cho thí sinh học theo chương trình 2006 và Chương trình GDPT 2018.
Thứ hai, chuyển đổi số được đẩy mạnh trong quản lý và tổ chức thi. Gần 100% thí sinh đăng ký dự thi trực tuyến; dữ liệu thi, coi thi và chấm thi từng bước được số hóa, chuẩn hóa. Việc ứng dụng công nghệ giúp giảm thủ tục hành chính, tiết kiệm chi phí xã hội, tăng tính minh bạch và hạn chế tiêu cực trong tổ chức thi.
Thứ ba, phương thức đánh giá được đổi mới theo định hướng phát triển năng lực. Đề thi chuyển dần từ kiểm tra kiến thức thuần túy sang đánh giá năng lực học sinh theo tinh thần Chương trình GDPT 2018. Các môn thi không còn bám nặng vào sách giáo khoa mà dựa trên yêu cầu cần đạt về phẩm chất và năng lực, qua đó thúc đẩy đổi mới phương pháp dạy học trong nhà trường.
Thứ tư, cơ chế xét tốt nghiệp và liên thông tuyển sinh đại học tiếp tục được cải tiến. Điểm xét tốt nghiệp được tính theo tỷ lệ kết hợp 50:50 giữa điểm thi và điểm học bạ ba năm THPT. Số môn thi giảm còn bốn, gồm hai môn bắt buộc và hai môn tự chọn theo định hướng nghề nghiệp, góp phần giảm áp lực thi cử và tạo động lực học tập dài hạn cho học sinh.
Thứ năm, kỳ thi từng bước hình thành cơ sở dữ liệu quốc gia phục vụ quản lý chất lượng giáo dục. Kết quả thi tạo ra nguồn dữ liệu lớn về chất lượng giáo dục theo môn học, vùng miền và nhóm đối tượng. Việc công bố phổ điểm, đối sánh kết quả thi với học bạ giữa các địa phương giúp tăng tính minh bạch, đồng thời hỗ trợ phân tích và hoạch định chính sách giáo dục hiệu quả hơn.
Những hạn chế cần quan tâm
Mặc dù đạt nhiều kết quả đáng ghi nhận, Kỳ thi tốt nghiệp THPT giai đoạn 2021 - 2025 vẫn còn một số hạn chế và thách thức cần được giải quyết trong thời gian tới.
Trước hết là chênh lệch chất lượng giáo dục giữa các vùng, miền. Dù tỷ lệ tốt nghiệp luôn duy trì ở mức cao, khoảng cách về điểm thi và chất lượng học tập giữa các địa phương vẫn hiện hữu rõ rệt. Các phân tích so sánh cho thấy sự khác biệt này gắn với điều kiện dạy - học, cơ sở vật chất và chất lượng đội ngũ giáo viên, đặc biệt tại các tỉnh miền núi phía Bắc, Tây Nguyên và vùng khó khăn. Điều đó đặt ra yêu cầu tiếp tục đầu tư có trọng tâm, tăng cường hỗ trợ cho vùng sâu, vùng xa nhằm bảo đảm công bằng trong tiếp cận giáo dục.
Thứ hai, áp lực thi cử đối với học sinh chưa thực sự giảm. Dù số môn thi đã được tinh giản và cách tính điểm xét tốt nghiệp điều chỉnh theo hướng kết hợp học bạ, tâm lý chạy theo điểm số để xét tuyển đại học vẫn còn phổ biến. Không ít học sinh và phụ huynh vẫn đặt nặng mục tiêu đạt điểm cao, dẫn đến tình trạng học để thi nhiều hơn học để phát triển năng lực, ảnh hưởng đến định hướng nghề nghiệp bền vững.
Thứ ba, việc thiết kế đề thi theo định hướng đánh giá năng lực vẫn là thách thức lớn. Trong bối cảnh chuyển sang Chương trình GDPT 2018, đề thi phải đồng thời bảo đảm đánh giá kiến thức nền tảng, khả năng vận dụng thực tiễn và tính phân hóa phục vụ tuyển sinh. Đây là bài toán phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa chuyên gia chương trình, đội ngũ ra đề và phản hồi từ thực tiễn dạy học để đạt được sự cân bằng hợp lý.
Cuối cùng, quan niệm dạy - học và đánh giá trong xã hội vẫn chưa theo kịp yêu cầu đổi mới. Việc chuyển từ tư duy học thuộc sang phát triển năng lực cần thêm thời gian để thẩm thấu trong nhận thức của giáo viên, học sinh và phụ huynh. Thực tế, đề thi tiếng Anh năm 2025 có độ khó cao, điểm trung bình toàn quốc chỉ đạt 4,78, từ đó làm dấy lên lo ngại về xu hướng lựa chọn môn học này trong những năm tới, trong khi tiếng Anh được xác định là ngoại ngữ quan trọng trong chương trình giáo dục phổ thông.
Thí sinh tham dự kỳ Thi tốt nghiệp THPT 2025. Ảnh minh họa: INT
Giải pháp cho giai đoạn 2026 - 2030
Giai đoạn 2021 - 2025 của Kỳ thi tốt nghiệp THPT ở Việt Nam ghi dấu bằng sự ổn định về chất lượng tổ chức, đổi mới tư duy đánh giá và khả năng thích ứng với Chương trình giáo dục phổ thông mới. Tuy nhiên, những hạn chế liên quan đến chênh lệch vùng miền, định hướng nghề nghiệp, thiết kế đề thi và nhận thức xã hội đang đặt ra nhiều nhiệm vụ lớn cho ngành Giáo dục trong thời gian tới.
Thứ nhất, cần tiếp tục đẩy mạnh đổi mới kiểm tra - đánh giá theo hướng phát triển năng lực thực tiễn của học sinh; đồng thời tăng cường công tác hướng nghiệp và phân luồng sau trung học phổ thông, giúp việc lựa chọn môn thi và ngành nghề ở bậc học cao hơn phù hợp hơn với yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong giai đoạn mới.
Thứ hai, thực hiện chính sách hỗ trợ vùng khó khăn một cách toàn diện và thực chất hơn. Dù đã có nhiều chương trình đầu tư, chất lượng giáo dục tại một số khu vực vẫn còn hạn chế, trong đó có yếu tố liên quan đến năng lực ngôn ngữ học thuật của học sinh dân tộc thiểu số. Vì vậy, cần có cơ chế đủ mạnh để thu hút, giữ chân và nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên công tác tại vùng khó khăn.
Thứ ba, tăng cường ứng dụng công nghệ, từng bước mở rộng hình thức kiểm tra và thi trên máy tính, hướng tới mục tiêu thí điểm thi tốt nghiệp THPT bằng hình thức này vào năm 2027 và triển khai rộng hơn trong những năm tiếp theo. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm thúc đẩy chuyển đổi số trong giáo dục và đào tạo.
Với tinh thần đổi mới, thích ứng và phát triển bền vững, Kỳ thi tốt nghiệp THPT trong những năm tới không chỉ tiếp tục góp phần nâng cao chất lượng triển khai Chương trình giáo dục phổ thông 2018, mà còn hướng tới trở thành một cấu phần quan trọng trong tiến trình hiện đại hóa và hội nhập quốc tế của nền giáo dục Việt Nam.
