Bảo đảm chất lượng giáo dục đại học gắn với phát triển đất nước

Xây dựng hệ sinh thái khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo

Mới đây, Đại học Quốc gia Hà Nội khai trương Phòng thí nghiệm đóng gói và đo kiểm chip bán dẫn, khánh thành Khu thử nghiệm phương tiện bay không người lái (UAV) và Trung tâm thực hành tập trung của Trường Đại học Công nghệ.

Ông Bùi Thế Duy - Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội – cho biết, ba công trình không chỉ bổ sung hạ tầng hiện đại, mà còn từng bước kết nối đào tạo, nghiên cứu, thử nghiệm và thương mại hóa công nghệ, góp phần định hình hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong đô thị đại học Hòa Lạc.

Điểm chung của ba công trình là cách tiếp cận phát triển hạ tầng gắn với hoạt động và sản phẩm cụ thể. Theo đó, sinh viên được thực hành trên thiết bị và quy trình công nghiệp; nhà khoa học có không gian nghiên cứu, chế thử, kiểm chứng công nghệ; doanh nghiệp có thêm điều kiện hợp tác đào tạo, đặt hàng nghiên cứu và thương mại hóa kết quả.

Cũng quan tâm đến hệ sinh thái khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, PGS.TS Trương Việt Anh - Trưởng Ban Khoa học và Công nghệ (Đại học Bách khoa Hà Nội) - cho rằng, cần tăng cường liên kết giữa nghiên cứu, phát triển nguyên mẫu, thử nghiệm và thương mại hóa sản phẩm.

Theo đó, hệ sinh thái khoa học, công nghệ cần được tổ chức theo chuỗi tạo giá trị, lấy công nghệ lõi và sản phẩm mục tiêu làm trọng tâm, thúc đẩy hợp tác liên ngành và sự tham gia của doanh nghiệp. Ngoài ra, cần nâng cao năng lực chế thử, thử nghiệm, quản trị sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ và huy động nguồn lực cho giai đoạn sau nghiên cứu.

Nhấn mạnh hai khâu then chốt cần tập trung là: đảm bảo chất lượng đầu vào và đổi mới nội dung, phương pháp đào tạo, PGS.TS Nguyễn Phong Điền - Phó Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội – phân tích, nếu đầu vào không đủ tốt, rất khó triển khai các chương trình tài năng có chiều sâu; ngược lại, nếu chương trình không cập nhật kịp, sinh viên giỏi cũng khó phát huy hết năng lực.

Để giải quyết bài toán này, PGS.TS Nguyễn Phong Điền chia sẻ, Đại học Bách khoa Hà Nội triển khai đồng thời nhiều giải pháp. Về đào tạo, các chương trình tài năng được tổ chức với quy mô nhỏ, mỗi lớp khoảng 25-30 sinh viên, tuyển chọn qua các kênh như xét tuyển tài năng, thi đánh giá tư duy. Phần lớn sinh viên là học sinh giỏi quốc gia hoặc đến từ các trường chuyên, đảm bảo nền tảng học thuật vững.

Cùng với đó, Đại học Bách khoa Hà Nội đẩy mạnh cá thể hóa lộ trình học tập thông qua việc gắn đào tạo với nghiên cứu và thực tiễn. Sinh viên tham gia trực tiếp vào các dự án trong phòng thí nghiệm, hợp tác doanh nghiệp, giải quyết các bài toán thực tế của sản xuất và xã hội. Hệ thống phòng thí nghiệm được đầu tư như một điều kiện cốt lõi.

Đẩy mạnh quốc tế hóa trong giáo dục đại học

Đề cập đến vấn đề quốc tế hóa trong giáo dục đại học, TS Lê Mai Lan - Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học VinUni (Hà Nội) dẫn số liệu, hiện có khoảng 250.000 người Việt học tập ở nước ngoài, trong khi chỉ khoảng 22.000 sinh viên quốc tế đến Việt Nam; chi phí đưa người học ra nước ngoài ước tính 4-5 tỷ USD/năm.

Thực tế này đòi hỏi cần đẩy mạnh quốc tế hóa trong giáo dục đại học hướng tới thu hút nhân tài, đồng đào tạo, đồng nghiên cứu và tạo ra tri thức có khả năng lan tỏa quốc tế.

TS Lê Mai Lan cho biết, Chương trình VinUni500 của VinUniversity được khởi động từ tháng 6/2025, đến nay đã thu hút 150 nhà khoa học từ 18 quốc gia, trong đó hơn 100 nhà khoa học cơ hữu chính thức gia nhập VinUni.

Dù chưa đủ để kết luận về hiệu quả dài hạn nhưng dữ liệu trên cho thấy, khi nhà trường xác định rõ mục tiêu, chủ động tìm kiếm nhân tài trên phạm vi toàn cầu và xây dựng môi trường nghiên cứu hấp dẫn, việc thu hút nhân tài có thể được tổ chức như một chiến lược phát triển, chứ không chỉ là một đợt tuyển dụng.

Tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), chiến lược đào tạo nhân tài được triển khai theo hướng cá thể hóa và ươm mầm sớm. PGS.TS Đặng Hồng Sơn - Phó Hiệu trưởng cho biết, nhà trường từng bước xây dựng hệ sinh thái phát triển “tài năng xã hội”.

Ở Việt Nam chưa có học bổng toàn phần cung cấp để NCS học tập tiến sĩ trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn. Hiện mới có chính sách miễn/giảm học phí, hoặc kinh phí hỗ trợ từ các đề tài nghiên cứu khoa học mà NCS tham gia.

Trong bối cảnh ấy, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) đã ban hành chính sách cấp học bổng NCS tiến sĩ. Đây được xem là chính sách đột phá trong chiến lược phát triển đội ngũ.

“Không chỉ hỗ trợ NCS hoàn thành luận án tiến sĩ, chính sách còn đặt mục tiêu tạo nguồn một thế hệ giảng viên, nhà khoa học kế cận có năng lực nghiên cứu và giảng dạy xuất sắc” - PGS.TS Đặng Hồng Sơn trao đổi.

Phát triển đội ngũ kế cận luôn là một trong những nhiệm vụ có tính nền tảng đối với trường đại học nghiên cứu. Trong bối cảnh phát triển mới của giáo dục đại học trong nước và quốc tế, chiến lược phát triển của Nhà trường không chỉ duy trì vị thế đã có sau 81 năm phát triển, mà còn đặt mục tiêu cao hơn trong thứ hạng cơ sở giáo dục đại học khu vực và toàn cầu.

Chính sách này của Nhà trường nhằm phát hiện, vun bồi, hỗ trợ và sàng lọc được nhân tài về khoa học xã hội và nhân văn để họ tiếp nối sứ mệnh của chúng tôi trong tương lai gần và xa hơn.

Quan trọng hơn là Nhà trường đang ưu tiên thực hiện chính sách tạo điều kiện, môi trường nhằm giảm tối đa những rào cản để cán bộ trẻ tập trung cao độ cho con đường học thuật.

Ngoài hỗ trợ học phí, PGS.TS Đặng Hồng Sơn cho hay, trong thời gian học tập NCS có thể nhận tài trợ tối đa đến 25 triệu đồng để tham gia hoạt động học thuật ở nước ngoài, thưởng 50 triệu đồng nếu bảo vệ luận án trước hoặc đúng hạn. Đồng thời, NCS được tham gia các khóa đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ, được xem xét hỗ trợ công bố quốc tế, tham gia các đề tài, dự án khoa học và công nghệ. Sau khi đạt trình độ tiến sĩ, nếu đủ điều kiện, còn được tạo điều kiện tu nghiệp, bồi dưỡng ở nước ngoài.

Đặc biệt, khi được Nhà trường ký hợp đồng tạo nguồn, NCS tiến sĩ sẽ nhận sinh hoạt phí (lương) trên 10 triệu đồng/tháng; được Nhà trường đóng Bảo hiểm xã hội, Bảo hiểm y tế; được nhận các khoản kinh phí lễ, tết như cán bộ chính thức của Trường.

Như vậy, đây là hệ thống chính sách tương đối toàn diện: từ học phí đào tạo NCS, sinh hoạt phí, người hướng dẫn phát triển chuyên môn, nghiên cứu khoa học đến công bố quốc tế và hội nhập học thuật. Tổng kinh phí NCS sẽ nhận trong 3-4 năm học khoảng 580-750 triệu đồng.

Thu hút và đãi ngộ nhân lực chất lượng cao

Nhấn mạnh chính sách thu hút, đãi ngộ nhân lực chất lượng cao, GS.TS Nguyễn Tiến Thảo – Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học (Bộ GD&ĐT) gợi mở, cần xây dựng hệ thống phát hiện và nuôi dưỡng nhân tài sớm, liên thông. Theo đó, cần hình thành các “luồng đào tạo tinh hoa” xuyên suốt, có cơ chế tuyển chọn đặc biệt.

Ngoài ra, cần đổi mới căn bản mô hình đào tạo tài năng. Chuyển mạnh sang cá thể hóa học tập, đào tạo gắn với nghiên cứu, gắn với các phòng thí nghiệm trọng điểm và các nhóm nghiên cứu mạnh. Sinh viên tài năng phải được đặt trong môi trường sáng tạo thực sự.

Mặt khác, gắn chặt đào tạo với sử dụng nhân tài, đột phá về chính sách thu hút và trọng dụng nhân tài; phát triển mạnh mô hình hợp tác “ba nhà”: Nhà nước – Nhà trường – Doanh nghiệp. Xây dựng cơ chế cạnh tranh về: thu nhập và điều kiện làm việc; cơ hội tiếp cận các nguồn lực nghiên cứu lớn; môi trường sáng tạo cởi mở, minh bạch.

Cũng theo GS.TS Nguyễn Tiến Thảo, cần hình thành các chương trình quốc gia về phát triển nhân tài khoa học, trong đó Nhà nước đóng vai trò chăm lo, kiến tạo và dẫn dắt; trải thảm đỏ và ưu đãi các chuyên gia giỏi quốc tế đến Việt Nam.

Đặc biệt, mỗi cơ sở giáo dục đại học phải trở thành một "vườn ươm" thực thụ, nơi gieo mầm và nâng niu những khát vọng lớn; là “cực thu hút nhân tài”; đại học nghiên cứu và trung tâm đổi mới sáng tạo đạt chuẩn quốc tế, đủ sức cạnh tranh trong khu vực, trở thành nơi hội tụ nhân tài.