Từ bằng cấp đến năng lực thực chất của sinh viên tốt nghiệp

Bằng đại học vẫn là chứng nhận đáng tin cậy

Theo GS.TS Rick Bennett – Phó Hiệu trưởng kiêm Phó Chủ tịch Trường Đại học Anh Quốc Việt Nam (BUV), trong nhiều thập kỷ, bằng đại học được xem là một trong những chứng nhận đáng tin cậy nhất. Tấm bằng cho thấy, người sở hữu đã trải qua quá trình học tập, được kiểm tra, đánh giá và chứng minh được kiến thức của mình.

Thế nhưng, GS.TS Rick Bennett nhận thấy, thế giới xung quanh tấm bằng đã thay đổi rất nhanh và các trường đại học cũng thay đổi. Trọng tâm đang dịch chuyển từ lý thuyết, tranh luận học thuật sang tính ứng dụng và chuẩn bị cho người học bước vào môi trường làm việc.

Ngày nay, sinh viên ngày càng ưu tiên những ngành học có lộ trình nghề nghiệp rõ ràng: khoa học máy tính, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu, tài chính, quản lý chuỗi cung ứng và khoa học sức khoẻ. Những ngành hướng trực tiếp tới nghề nghiệp đang được ưu tiên hơn các ngành nhân văn.

“Tuy nhiên, ngay cả khi lựa chọn ngành học đã gắn chặt hơn với nghề nghiệp, chúng ta vẫn phải đặt ra một câu hỏi khó: liệu bằng đại học còn đủ hay không? Liệu những gì sinh viên học ở đại học có còn phù hợp trong 40 hay 50 năm sự nghiệp của họ? Tôi không chắc điều đó sẽ còn đúng. Vì vậy, câu hỏi đặt ra với các trường đại học là: chúng ta có đang thay đổi đủ nhanh để theo kịp hay không?”, GS.TS Rick Bennett nêu vấn đề.

Không phủ nhận giá trị của bằng đại học, lãnh đạo BUV khẳng định, bằng đại học vẫn quan trọng, đó là sự xác nhận đáng tin cậy về nền tảng kiến thức có chất lượng. Với phụ huynh Việt Nam, niềm tin vào chất lượng giáo dục có ý nghĩa đặc biệt lớn.

Trong giáo dục xuyên quốc gia như mô hình của BUV, GS.TS Rick Bennett cho rằng, chất lượng ấy có thể được kiểm chứng ở ba cấp độ: tại nước sở tại, nơi trường đại học hoạt động thông qua Bộ GD&ĐT; tại quốc gia cấp bằng, thông qua cơ chế bảo đảm chất lượng như QAA và ở cấp độ quốc tế, đối chiếu với những tiêu chuẩn quốc tế được công nhận như QS và AACSB.

“Chúng tôi gọi đây là Khung bảo đảm chất lượng ba cấp độ (Triple Quality Framework). Khung này đặt ra yêu cầu cao. Đó là điều cần thiết để chứng minh chất lượng, duy trì niềm tin của phụ huynh và sinh viên”, GS.TS Rick Bennett chia sẻ.

Cho rằng, thị trường lao động đang trải qua sự chuyển dịch mạnh mẽ trong tiêu chí tuyển dụng, ông Trần Mạnh Báo - Chủ tịch Tập đoàn ThaiBinh Seed nhấn mạnh, bằng cấp và kết quả học tập (GPA) giữ vai trò như một "bộ lọc" ban đầu, giúp doanh nghiệp khoanh vùng ứng viên có tính kỷ luật, sự kiên trì và nền tảng kiến thức cơ bản.

Tuy nhiên, bằng cấp cao hay một tấm bằng giỏi chưa phải là "tấm vé vàng" đảm bảo cho sự thành công hay mức lương vượt trội. Giá trị thực sự mà doanh nghiệp tìm kiếm ở một nhân sự mới tốt nghiệp nằm ở năng lực làm việc thực chất. Đó là sự kết hợp giữa kỹ năng chuyên môn ứng dụng, tư duy giải quyết vấn đề, khả năng thích ứng linh hoạt và kỹ năng mềm như làm việc nhóm, giao tiếp hay tư duy phản biện.

“Doanh nghiệp không trả lương cho kiến thức lý thuyết trên giấy, mà trả giá cho khả năng biến kiến thức thành hiệu quả công việc và tạo ra giá trị gia tăng cụ thể. Nhiều sinh viên có bảng điểm rất đẹp nhưng lại lúng túng khi đối mặt với các dự án thực tế hoặc thiếu khả năng tự học để bắt kịp công nghệ mới”, ông Trần Mạnh Báo nêu thực tế.

Dẫn ví dụ, GS.TS José A. Scheinkman – Đại học Columbi cho hay, một sinh viên sở hữu GPA xuất sắc môn Kinh tế lượng có thể thành thạo các phép toán thống kê và kiểm định trên lý thuyết, nhưng khi bước vào doanh nghiệp hay các quỹ đầu tư, bằng cấp này lập tức bị thử thách bởi tính thực tế. Doanh nghiệp không cần ứng viên chỉ biết giải bài tập trên số liệu "sạch" có sẵn, mà đòi hỏi khả năng xử lý các bộ dữ liệu khổng lồ (Big Data), lập trình mô hình dự báo bằng Python/R và tối ưu hóa chiến lược quản trị rủi ro trong môi trường thị trường biến động liên tục.

Vì vậy, nếu nhà trường chỉ dừng lại ở việc chấm điểm qua các kỳ thi trắc nghiệm hay tiểu luận hoặc bài tập mô phỏng, thì sinh viên sẽ bỡ ngỡ trước các thuật toán ứng dụng hoặc “bài toán” thực tế của doanh nghiệp.

Do đó, việc đổi mới đào tạo theo hướng mô phỏng phòng lab tài chính, thực hành trên dữ liệu thời gian thực và hợp tác cùng doanh nghiệp sẽ giải quyết các bài toán kinh doanh thực sự. Đây là chìa khóa để sinh viên sau khi tốt nghiệp có thể bắt nhịp và “thực chiến” cùng doanh nghiệp trong thị trường lao động.

Đào tạo gắn thực tiễn, lấy năng lực thực chất làm trung tâm

Nhấn mạnh sự cần thiết về đổi mới giáo dục đại học, ông Trần Mạnh Báo cho rằng, thay vì chạy theo chỉ số bằng cấp thuần túy, các cơ sở đào tạo cần chuyển sang mô hình đào tạo lấy năng lực thực chất làm trung tâm. Chương trình học cần giảm tải lý thuyết hàn lâm, tăng cường tính thực hành, hợp tác chặt chẽ với doanh nghiệp qua các dự án thực tế, kỳ thực tập chất lượng và cập nhật liên tục các xu hướng công nghệ mới.

“Khi nhà trường đào tạo ra những sinh viên "làm được việc" thì đại học mới thực sự thực hiện đúng sứ mệnh: cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao cho thị trường và tạo ra giá trị bền vững cho xã hội”, ông Trần Mạnh Báo nhìn nhận, đồng thời cho rằng, đào tạo nhân lực chất lượng cao cần gắn chặt với nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp và xã hội. Sự phối hợp giữa nhà trường và doanh nghiệp phải được thực hiện có kế hoạch, từ xác định nhu cầu nhân lực, xây dựng chương trình đào tạo đến tổ chức thực hành, thực tập.

Doanh nghiệp là lực lượng trực tiếp sử dụng lao động, đồng thời có thể cung cấp thông tin về nhu cầu nhân lực và những yêu cầu thực tế của thị trường lao động. Do đó, hợp tác giữa nhà trường và doanh nghiệp không thể chỉ mang tính thời điểm mà cần có chiến lược lâu dài. Doanh nghiệp cần chủ động đặt hàng về số lượng, ngành nghề và trình độ đào tạo, phù hợp với nhu cầu phát triển.

Theo ông Trần Mạnh Báo, tăng cường phối hợp giữa nhà trường và doanh nghiệp, từ đào tạo đến ứng dụng khoa học, công nghệ là hướng đi cần thiết để nâng cao chất lượng nhân lực, đáp ứng yêu cầu phát triển nông nghiệp hiện đại, xanh và bền vững.

Đồng quan điểm, ông Đinh Cao Khuê - Chủ tịch Hội đồng quản trị, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Thực phẩm xuất khẩu Đồng Giao (DOVECO) nhìn nhận, khi doanh nghiệp hợp tác với cơ sở giáo dục đại học sẽ tạo ra nhiều sản phẩm chất lượng. Muốn vậy, doanh nghiệp cần tham gia ngay từ khâu xây dựng chuẩn đầu ra, trao đổi và hoàn thiện chương trình, giáo trình đào tạo cùng nhà trường.

Đồng thời, việc phối hợp tổ chức thực hành, thực tập tốt nghiệp cần được chú trọng để sinh viên có cơ hội tiếp cận môi trường làm việc thực tế, nâng cao năng lực nghề nghiệp và rút ngắn thời gian làm quen với công việc sau khi tốt nghiệp.

Dưới góc độ của một cơ sở giáo dục đại học hàng đầu, PGS.TS Phạm Thu Hương – Bí thư Đảng ủy, Hiệu trưởng Trường Đại học Ngoại thương nhấn mạnh, sứ mệnh cốt lõi của đại học không dừng lại ở việc cấp một tấm bằng, mà là bồi đắp năng lực thực chất và năng lực tạo giá trị cho người học.

Để đáp ứng thị trường lao động, đổi mới đào tạo đại học phải gắn liền với thực tiễn. PGS.TS Phạm Thu Hương cho hay, nhà trường không chỉ truyền thụ kiến thức hàn lâm mà chuyển dịch mạnh sang mô hình giáo dục mở, tích hợp hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và hợp tác chiến lược với doanh nghiệp. Theo đó, sinh viên được rèn luyện tư duy phản biện, kỹ năng thích ứng, khả năng giải quyết các bài toán thực tế.

Theo Hiệu trưởng Trường Đại học Ngoại thương, chỉ khi đào tạo dựa trên nhu cầu thực tế của xã hội, coi hiệu quả công việc và đóng góp cộng đồng làm thước đo chất lượng, giáo dục đại học mới thực sự trở nơi kiến tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, đồng hành cùng doanh nghiệp và lan tỏa những giá trị bền vững cho xã hội.

Đồng quan điểm, GS.TS Nguyễn Thị Lan – đại biểu Quốc hội đoàn TP Hà Nội, Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam cho rằng, giá trị của một trường đại học không chỉ nằm ở tri thức được tạo ra, mà còn ở khả năng chuyển hóa tri thức thành nguồn nhân lực, công nghệ, sản phẩm và giá trị xã hội.

Theo đó, doanh nghiệp giữ vai trò cầu nối quan trọng, giúp các trường đào tạo sát nhu cầu thực tiễn, xác định đúng bài toán nghiên cứu và đẩy nhanh quá trình ứng dụng kết quả khoa học. Khi doanh nghiệp tham gia ngay từ khâu xác định nhu cầu, xây dựng chương trình đào tạo đến đặt hàng nghiên cứu và tiếp nhận sản phẩm, hoạt động của nhà trường sẽ gắn chặt hơn với thị trường lao động và yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội.

GS.TS Nguyễn Thị Lan cho hay, hiện Học viện Nông nghiệp Việt Nam hợp tác với hơn 200 doanh nghiệp lớn trong nhiều lĩnh vực nông nghiệp, thực phẩm, chăn nuôi, giống cây trồng và công nghiệp phụ trợ… Qua đó, nhằm triển khai đào tạo, thực hành, thực tập và tuyển dụng sinh viên sau tốt nghiệp. Theo khảo sát của Học viện, hơn 97% sinh viên có việc làm sau tốt nghiệp tại cơ quan nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức chính trị - xã hội hoặc tự khởi nghiệp.

Thời gian tới, Học viện sẽ tiếp tục thúc đẩy cơ chế đào tạo theo đặt hàng giữa Nhà nước, doanh nghiệp, địa phương và nhà trường; tăng cường nghiên cứu xuất phát từ bài toán thực tiễn; xây dựng các nhóm nghiên cứu chung, mô hình trình diễn và chuỗi nhiệm vụ công nghệ phục vụ trực tiếp phát triển nông nghiệp và môi trường.

Song song đó, Học viện sẽ mở rộng hệ sinh thái thực tập, việc làm và khởi nghiệp cho sinh viên theo hướng thực chất hơn, giúp sinh viên tiếp cận doanh nghiệp sớm hơn, sâu hơn và tham gia trực tiếp giải quyết các bài toán thực tiễn của ngành.

"Chúng tôi cũng mong muốn tiếp tục nhận được sự đồng hành của cộng đồng doanh nghiệp, hợp tác xã, các địa phương và các nhà khoa học để cùng nhau xây dựng hệ sinh thái liên kết Nhà nước - Đại học - Doanh nghiệp ngày càng hiệu quả và bền vững"- GS.TS. Nguyễn Thị Lan bày tỏ.