Để hiểu rõ hơn về vấn đề này, Báo Giáo dục và Thời đại đã có buổi trao đổi với ông Phan Văn Lợi - Phó Giám đốc Trung tâm Chính trị phường Cầu Ông Lãnh (TPHCM) nhằm tìm ra giải pháp từ gốc rễ.
Thưa ông, trước thực trạng về văn hóa ứng xử tại môi trường học đường hiện nay, chúng ta nên nhìn nhận những hành vi bạo lực là sự bộc phát nhất thời hay hệ quả của một quá trình giáo dục?
Trước hết cần khẳng định hành vi dùng bạo lực là điều không thể chấp nhận và không thể biện minh. Nhân cách con người được hình thành qua quá trình tương tác lâu dài giữa cá nhân với gia đình, nhà trường và xã hội. Một hành vi bạo lực có thể diễn ra trong thời gian rất ngắn nhưng những yếu tố góp phần hình thành nên hành vi ấy có thể đã tồn tại từ lâu. Việc xem xét nguyên nhân không phải để biện minh cho hành vi sai trái mà nhằm nhận diện những vấn đề cần khắc phục để hạn chế nguy cơ tái diễn.
Các trường học tại TPHCM hiện đang áp dụng nhiều phương pháp kỷ luật tích cực và kỹ năng tâm lý học đường, liệu những công cụ tiên tiến này đã đủ để giải quyết tận gốc rễ vấn đề chưa thưa ông?
Các kỹ năng hay phương pháp như kỷ luật tích cực và giáo dục cảm xúc đều là hướng tiếp cận cần thiết nhưng vẫn chưa đủ. Hãy hình dung nhân cách con người như một cái cây, trong đó kỹ năng, phương pháp là thân, cành, lá, còn văn hóa và đạo đức mới là gốc rễ nuôi dưỡng toàn bộ. Học sinh được hướng dẫn cách kiểm soát cơn giận nhưng sâu xa hơn các em cần hiểu vì sao phải tôn trọng người khác và không được làm tổn thương người khác.
Từ góc độ quản lý, ông đánh giá thế nào về sự cân đối giữa truyền đạt tri thức và giáo dục đạo đức trong chương trình học phổ thông hiện nay?
Xã hội luôn kỳ vọng nhà trường đào tạo ra những công dân vừa có tri thức vừa có phẩm chất đạo đức. Tuy nhiên thời gian dành cho môn học đạo đức ở Tiểu học và THCS trong 9 năm học chỉ khoảng 207 giờ (nằm trong nhóm chiếm thời lượng thấp nhất trong các môn bắt buộc như Tin học, Công nghệ, Giáo dục địa phương). Các môn Toán, Ngữ văn hay khoa học tự nhiên luôn chiếm thời lượng áp đảo. Việc giáo dục đạo đức còn được tích hợp qua nhiều môn học khác nhưng chỉ thực sự có ý nghĩa khi nội dung được triển khai với mục tiêu rõ ràng và có thước đo cụ thể.
Rõ ràng việc rèn luyện đạo đức không thể phó mặc hoàn toàn cho nhà trường, vậy sự đồng hành của gia đình và xã hội đóng vai trò nền tảng ra sao thưa ông?
Đạo đức là hành trình rèn luyện suốt đời và không có một kỳ thi duy nhất nào có thể xác nhận một người đã hoàn thiện nhân cách. Gia đình là nơi những bài học đầu tiên về yêu thương, tôn trọng được hình thành, nhà trường phát triển giá trị ấy bằng tri thức, kỷ luật, còn xã hội củng cố qua các chuẩn mực cộng đồng. Nếu gia đình hay nhà trường dạy trẻ trung thực nhưng người lớn ứng xử thiếu chuẩn mực thì thông điệp giáo dục sẽ trở nên mâu thuẫn và phản tác dụng.
Đứng trước những mâu thuẫn tất yếu nảy sinh trong môi trường học đường, người lớn cần làm gì để định hướng cho các em cách giải quyết vấn đề đúng đắn nhất?
Một môi trường giáo dục tốt phải kết hợp hài hòa được sự nghiêm khắc với lòng nhân ái, quyền được lắng nghe với nghĩa vụ chịu trách nhiệm. Khi xảy ra mâu thuẫn, người lớn cần làm gương cho học sinh trong cách giải quyết bất đồng bằng đối thoại và lập luận. Chúng ta cần cho trẻ thấy rằng vấn đề hoàn toàn có thể được giải quyết bằng việc thừa nhận sai sót và khắc phục hậu quả, chứ không phải bằng sự áp đặt hay bạo lực.
Theo ông, mục tiêu cốt lõi của một nền giáo dục thực chất cần hướng tới điều gì để xây dựng được thế hệ trẻ vững vàng trong tương lai?
Suy cho cùng, thành công của giáo dục không chỉ được đo bằng những tấm bằng các em đạt được hay điểm số cao, mà còn phải được nhìn nhận qua cách các em đối xử với con người. Một nền giáo dục thực chất phải giúp con người biết phân biệt đúng sai, biết sống trung thực và có trách nhiệm với cộng đồng. Chúng ta có thể mất nhiều năm đào tạo một người giỏi, nhưng phải kiên trì cả đời để giúp một con người sống tốt, bắt đầu từ việc nuôi dưỡng bộ rễ đạo đức.
Trân trọng cảm ơn ông!
