Chặn bạo lực học đường từ 'vòng xoáy vô hình' của mạng xã hội

Nhận diện nguy cơ từ thế giới ảo

Dẫn khảo sát của UNICEF năm 2022, bà Châu Quỳnh Dao - Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh An Giang – chia sẻ, 82% trẻ em từ 12–13 tuổi và 93% trẻ từ 14–15 tuổi sử dụng internet mỗi ngày, trung bình từ 5 đến 7 tiếng.

Hệ quả là, nhiều em rơi vào tình trạng mất ngủ, suy giảm hệ miễn dịch, rối loạn cột sống, lo âu, trầm cảm và thậm chí có hành vi tự hủy hoại bản thân. “Nếu các em thiếu kiến thức và kỹ năng sử dụng mạng xã hội an toàn, các em rất dễ bị "nghiện" và đánh mất khả năng làm chủ cuộc sống thật” - bà Châu Quỳnh Dao quan ngại và lo lắng về những tác động tiêu cực của mạng xã hội đối với trẻ em, thanh, thiếu niên.

Từ thực tiễn, bà Châu Quỳnh Dao chỉ ra ba nhóm nguyên nhân chính khiến trẻ dễ sa vào thế giới ảo: Thứ nhất, từ phía gia đình, nhiều cha mẹ coi thiết bị điện tử như “bảo mẫu kỹ thuật số”, giao con cho màn hình để rảnh tay làm việc, vô tình khiến trẻ bị cô lập.

Thứ hai, từ phía nhà trường, áp lực thi cử và thành tích khiến nhiều trường chưa chú trọng đến hoạt động ngoại khóa, giáo dục kỹ năng sống hay tuyên truyền an toàn mạng.

Thứ ba, từ chính các em học sinh – khi thiếu bản lĩnh, thiếu định hướng giá trị, dễ bị cuốn vào những “ảo tưởng nổi tiếng” trên mạng.

“Chúng ta cần giúp trẻ nhận ra ranh giới giữa thế giới ảo và đời thực, giữa giá trị ảo và giá trị thật” - bà Châu Quỳnh Dao nhấn mạnh, đồng thời kiến nghị Quốc hội và Chính phủ cần rà soát lại hệ thống chính sách pháp luật về bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng, quy định rõ độ tuổi tối thiểu và thời lượng sử dụng phù hợp. Mặt khác, cần khuyến khích các tổ chức, cá nhân nghiên cứu các tác động tiêu cực của mạng xã hội đối với thanh, thiếu niên; từ đó làm cơ sở cho hoạch định chính sách.

Bà Châu Quỳnh Dao cũng đề xuất các nhà trường tổ chức thực hiện tốt mô hình học hai buổi/ngày, tăng cường hoạt động ngoại khóa và truyền thông giáo dục kỹ năng số. Ngoài ra, các gia đình cũng cần chung tay với nhà trường và xã hội để gắn kết và tạo không gian lành mạnh cho trẻ.

Tăng cường hỗ trợ tâm lý học đường

Thông tư 18/2025/TT-BGDĐT của Bộ GD&ĐT đã hướng dẫn công tác tư vấn học đường và công tác xã hội, trong đó có rà soát, phát hiện sớm, hỗ trợ và kết nối dịch vụ phù hợp.

Tuy nhiên, để quy định đi vào đời sống, PGS.TS Hoàng Trung Học - Trưởng khoa Tâm lý – Giáo dục, Học viện Quản lý Giáo dục – cho rằng, mỗi trường cần đầu mối có chuyên môn, hoạt động thực chất và có hệ thống chuyển gửi đến dịch vụ sức khỏe tâm thần khi vượt quá năng lực nhà trường.

“Một phòng tư vấn có biển tên nhưng học sinh ngại đến, giáo viên không được đào tạo chuyên biệt, thì khó tạo ra sự phòng ngừa thực chất trên thực tiễn” - PGS.TS Hoàng Trung Học nói.

Theo ông, việc phát hiện sớm các vấn đề tâm lý nên dựa vào thay đổi hành vi và bối cảnh, không dán nhãn một em là “nguy hiểm”. Các dấu hiệu đáng chú ý trong nhà trường gồm: đe dọa cụ thể, liên tiếp xung đột, mất kiểm soát cảm xúc, có những dấu hiệu mang vũ khí đến lớp học…

PGS.TS Hoàng Trung Học lưu ý, giáo viên cần ghi nhận sự việc khách quan, thông tin cho người phụ trách để đánh giá kịp thời. Người phụ trách cần đánh giá mức độ cấp bách, lập kế hoạch hỗ trợ, chuyển tuyến khi cần và theo dõi kết quả sau hỗ trợ.

Nếu có nguy cơ tức thời, phải ưu tiên bảo vệ người có thể bị hại và liên hệ lực lượng chức năng can thiệp khẩn cấp khi cần thiết.

“Bảo mật là nguyên tắc, nhưng không có nghĩa giữ kín một nguy cơ gây hại nghiêm trọng, có thể gây tổn hại đến giáo viên và học sinh khác trong quá trình giáo dục” - PGS.TS Hoàng Trung Học nêu quan điểm và cho rằng, việc phòng ngừa bạo lực còn cần được triển khai ngay trong nếp học hằng ngày như: quy tắc ứng xử dễ hiểu, kỷ luật nhất quán, cách góp ý tích cực, cơ hội để học sinh trình bày bất đồng và kỹ năng giải quyết xung đột học đường.

Cơ quan quản lý giáo dục cần kiểm tra năng lực vận hành của hệ thống bằng hồ sơ xử lý tình huống, thời gian phản hồi và chất lượng phối hợp, chứ không chỉ bằng số buổi tuyên truyền về bạo lực. Phụ huynh cũng cần biết dấu hiệu rủi ro và kênh hợp tác với trường từ trước khi sự cố diễn ra.

Thực tế cho thấy, nhiều phụ huynh vẫn nghĩ “đưa con đến trường là xong”. TS Nguyễn Tùng Lâm - Phó Chủ tịch Hội Tâm lý học Việt Nam, người sáng lập Trường THPT Đinh Tiên Hoàng (Hà Nội) – nhấn mạnh, nếu họ không đồng hành, không lắng nghe, không hợp tác với giáo viên, thì nhà trường cũng bất lực. Không ai thương con hơn cha mẹ. Nếu họ không giáo dục con mình, thì ai sẽ làm thay họ?

“Tại Trường THPT Đinh Tiên Hoàng, chúng tôi dạy các em năm cái ‘tự’: tự học sáng tạo, tự chủ, tự trọng, tự tin, tự chịu trách nhiệm. Ngoài ra, mỗi học sinh cần phải có văn hoá phát triển bản thân, khi ấy các em mới trở thành người có giá trị trong xã hội”- TS Nguyễn Tùng Lâm chia sẻ.

Cho rằng, bạo lực học đường là tấm gương phản chiếu của người lớn, TS Nguyễn Tùng Lâm nêu vấn đề, chúng ta kêu gọi nhân văn, nhưng đôi khi chính người lớn lại thiếu nhân văn với nhau. Học sinh chỉ là tấm gương soi. Nếu người lớn không trung thực, không tử tế, thì làm sao trẻ con học được cách sống đúng?

Theo TS Nguyễn Tùng Lâm, luật pháp là cần, nhưng không thể thay thế giáo dục. Học sinh không cần thêm những điều khoản khô cứng, mà cần thấy người lớn biết sống, biết yêu thương, biết chịu trách nhiệm. Khi đó, bạo lực học đường sẽ tự mất đi không phải vì sợ luật, mà vì các em biết điều đúng. Giáo dục không bắt đầu từ trường học, mà từ mỗi mái nhà. Không kết thúc ở bài kiểm tra, mà ở cách con người đối xử với nhau.