Đưa nếp sống văn minh vào quy ước cộng đồng
Ở xã biên giới Nậm Kè, tỉnh Điện Biên, mỗi bản làng mang những nét văn hóa riêng, được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Cùng với bảo tồn phong tục, tập quán tốt đẹp, địa phương quan tâm xây dựng nếp sống văn minh, nâng cao ý thức tự quản thông qua các quy ước cộng đồng.
Nậm Kè được thành lập trên cơ sở sáp nhập hai xã Nậm Kè và Pá Mỳ trước đây. Theo ông Vũ Đức Thiệp – Phó Chủ tịch UBND xã, địa phương có 7 dân tộc cùng sinh sống, trong đó đồng bào Mông chiếm 66,2%, Dao chiếm 17,69%, còn lại là các dân tộc Thái, Cống, Sán Chỉ, Kinh và Si La.
Sự đa dạng về thành phần dân tộc tạo nên đời sống văn hóa phong phú, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo tồn bản sắc truyền thống gắn với thực hiện pháp luật và xây dựng nếp sống mới.
Sau đợt sắp xếp các bản ngày 26/6/2026, việc xây dựng quy ước cộng đồng tiếp tục được đặt ra như một nội dung quan trọng trong tổ chức đời sống dân cư.
Tại bản Chuyên Gia, được hình thành từ việc sắp xếp hai bản Chuyên Gia 1 và Chuyên Gia 2, cộng đồng có 193 hộ với 1.222 nhân khẩu, 100% là đồng bào Mông.
Quy ước của bản không chỉ đề cập việc giữ gìn an ninh trật tự, bảo vệ môi trường mà còn xác định trách nhiệm của từng gia đình trong xây dựng đời sống văn hóa.
Các quy định về việc cưới hướng tới tổ chức phù hợp điều kiện kinh tế, tôn trọng phong tục tốt đẹp, hạn chế phô trương, lãng phí. Việc kết hôn phải tuân thủ độ tuổi theo pháp luật, không tảo hôn, không kết hôn cận huyết thống.
Đối với việc tang, quy ước đề cao tinh thần tương trợ giữa các hộ gia đình, tổ chức phù hợp truyền thống dân tộc nhưng phải bảo đảm vệ sinh môi trường, tiết kiệm.
Những nội dung này được cụ thể hóa thành trách nhiệm của từng hộ dân, tạo cơ sở để cộng đồng cùng tham gia xây dựng đời sống văn minh.
Gắn gìn giữ bản sắc với trách nhiệm mỗi gia đình
Nếu Chuyên Gia có toàn bộ dân cư là đồng bào Mông, thì Huổi Lụ 2 lại mang đặc trưng của cộng đồng người Dao.
Sau khi sắp xếp từ hai bản Huổi Lụ 2 và Huổi Lụ 3, bản Huổi Lụ 2 có 73 hộ với 374 nhân khẩu, 100% là đồng bào Dao.
Trong nội dung quy ước, việc gìn giữ bản sắc văn hóa được đặt song song với xây dựng gia đình văn hóa, giáo dục con em, bảo vệ môi trường và phát huy tinh thần đoàn kết.
Các gia đình được khuyến khích giữ gìn điệu múa dân gian, nhạc cụ truyền thống, những câu chuyện và hình thức sinh hoạt văn hóa của dân tộc mình. Đồng thời, tạo điều kiện để các thành viên tham gia hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao.
Bảo tồn văn hóa vì vậy không chỉ dừng ở tổ chức lễ hội hay chương trình biểu diễn, mà còn cần được duy trì trong sinh hoạt gia đình và sự tham gia thường xuyên của cộng đồng.
Tại bản Huổi Khon, nơi có 120 hộ với 770 nhân khẩu, đều là đồng bào Mông, nội dung quy ước dành sự quan tâm đáng kể cho giáo dục và khuyến học.
Bên cạnh trách nhiệm tạo điều kiện cho trẻ đến trường, các gia đình được yêu cầu phối hợp với nhà trường trong quản lý, giáo dục con em, vận động học sinh bỏ học trở lại lớp và hỗ trợ những em có hoàn cảnh khó khăn.
Quy ước còn đề cập việc xây dựng quỹ khuyến học, khuyến tài nhằm động viên học sinh đạt thành tích tốt và giúp đỡ những trường hợp vượt khó.
Qua đó, xây dựng đời sống văn hóa không tách rời nhiệm vụ phát triển giáo dục, nâng cao dân trí, giúp thế hệ trẻ có điều kiện học tập và phát triển.
Ở những bản có nhiều dân tộc cùng sinh sống như Huổi Hốc, Huổi Pết và Pá Mỳ, quy ước cộng đồng cũng hướng tới các nguyên tắc chung về đoàn kết, tương trợ, tôn trọng phong tục tốt đẹp và chấp hành pháp luật.
Phát huy vai trò tự quản từ mỗi bản làng
Tại Đại hội Đảng bộ xã Nậm Kè nhiệm kỳ 2025–2030, địa phương xác định sẽ quan tâm triển khai phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa", xây dựng quy ước về thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang và từng bước xóa bỏ hủ tục.
Các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao cùng phong trào văn nghệ quần chúng góp phần tăng cường đoàn kết, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống.
Tuy nhiên, tại địa bàn miền núi, dân cư phân bố không tập trung, điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn, việc đưa nội dung xây dựng đời sống văn hóa đến từng hộ gia đình đòi hỏi sự tham gia thường xuyên của hệ thống chính trị cơ sở.
Trong bối cảnh đó, quy ước thôn, bản có vai trò kết nối chủ trương, chính sách với những vấn đề gần gũi trong cuộc sống. Từ tổ chức đám cưới, đám tang, giữ gìn vệ sinh môi trường đến việc đưa con em đến trường, mỗi nội dung đều liên quan trực tiếp đến trách nhiệm của người dân.
Điều quan trọng không chỉ là xây dựng các điều khoản phù hợp, mà còn giúp người dân hiểu, đồng thuận và tự giác thực hiện. Trưởng bản, Ban công tác Mặt trận và các đoàn thể có vai trò vận động, giải thích, tiếp nhận ý kiến để quy ước phù hợp với đời sống cộng đồng.
Cùng với đó, việc thực hiện quy ước cần tôn trọng bản sắc từng dân tộc, tránh đồng nhất những phong tục khác nhau hoặc xem mọi tập quán truyền thống là lạc hậu.
Đối với Nậm Kè, xây dựng đời sống văn hóa còn gắn với mục tiêu phát triển bền vững. Những giá trị tốt đẹp trong quan hệ gia đình, tinh thần tương trợ và ý thức giữ gìn môi trường chính là nền tảng xây dựng bản làng văn minh.
Từ những nội dung được cụ thể hóa trong quy ước của Chuyên Gia, Huổi Khon, Huổi Lụ 2 và các bản khác, có thể thấy địa phương đang nỗ lực đưa chính sách văn hóa đến gần người dân hơn.
Khi quy ước phù hợp, được cộng đồng đồng thuận và tự giác thực hiện, những chủ trương về bảo tồn bản sắc, xây dựng nếp sống văn minh mới có điều kiện đi vào cuộc sống, bắt đầu từ mỗi gia đình, mỗi bản làng nơi biên giới Nậm Kè.