Vụ 'bóp nghẹt' dòng chảy ở Mường Luân, Điện Biên: Ai chịu trách nhiệm?

Bức tử dòng chảy

Trên tuyến Quốc lộ 12, đoạn từ ngã ba Ba Luân (theo cách gọi của người dân địa phương) đến khu vực cầu Nậm Men, xã Mường Luân (tỉnh Điện Biên), một thực trạng đáng lo ngại đang hiện hữu. Chỉ trong quãng đường chưa đầy 3km, đã xuất hiện gần chục điểm san lấp đất xuống lòng sông Mã và suối Nậm Men, làm biến dạng dòng chảy tự nhiên.

Tại khu vực chân cầu Nậm Men (Km267+810, Quốc lộ 12), nhiều khối đất đá lớn bị đổ trực tiếp xuống lòng suối, thu hẹp dòng chảy, tạo thành các điểm “thắt dòng” nguy hiểm. Đoạn suối này bị ép lại, nước phải luồn qua những khe hẹp, dòng chảy trở nên xiết và mất ổn định khi nước dâng cao.

Theo cán bộ xã Mường Luân, tại vị trí đầu cầu Nậm Men (hướng từ trung tâm xã Mường Luân đi xã Sông Mã, tỉnh Sơn La), đất đá được đổ xuống bởi hoạt động đổ thải quy mô lớn, có dấu hiệu liên quan đến đất thải từ các công trình xây dựng. Dấu vết san gạt còn mới, bề mặt đất trơ trọi, chưa kịp phủ xanh.

Đáng nói, đây không phải là hiện tượng bồi lấp tự nhiên do mưa lũ, mà là hệ quả trực tiếp từ sự can thiệp của con người. Khi dòng chảy bị thu hẹp, khả năng thoát lũ suy giảm, áp lực nước gia tăng, làm tăng nguy cơ lũ ống, lũ quét khi mưa lớn xảy ra.

Cuối tháng 7, đầu tháng 8/2025, nhiều xã trên địa bàn huyện Điện Biên Đông cũ (trong đó có xã Mường Luân) từng hứng chịu trận lũ quét nghiêm trọng, gây thiệt hại nặng nề về người và tài sản.

Tại xã Mường Luân, nước từ thượng nguồn đổ về bất ngờ, cuốn trôi nhà cửa, hoa màu; nhiều công trình dân sinh, trong đó có trường học, bị hư hỏng nặng. Không những thế, không ít giáo viên và nhân dân ở phía hạ lưu Sông Mã bị mất trắng nhà cửa cùng tài sản. Những ký ức tang thương vẫn còn in đậm trong tâm trí người dân địa phương.

Sau trận lũ, các cơ quan chức năng đã cảnh báo nguy cơ tái diễn, đặc biệt tại những khu vực dòng chảy bị biến dạng. Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy những cảnh báo đó chưa được kiểm soát triệt để.

Việc san gạt, lấn chiếm lòng suối quy mô lớn khiến dòng chảy tiếp tục bị thu hẹp. Khi mưa lớn xảy ra, nước không còn không gian thoát, dễ dồn nén thành dòng chảy mạnh, kéo theo đất đá, làm gia tăng sức tàn phá.

Trách nhiệm người đứng đầu ở đâu?

Các hành vi san lấp không chỉ là dấu hiệu cảm quan mà đã được cơ quan chức năng xác định cụ thể.

Biên bản làm việc ngày 27/2/2026 của Phòng Kinh tế xã Mường Luân ghi nhận, tại khu vực cầu Nậm Men, gia đình ông Lò Văn Tỏi đã đổ đất, san lấp làm thay đổi hiện trạng đất nông nghiệp tại thửa 22 (196,4m²) và thửa 28 (176,3m²), tờ bản đồ số 161, thuộc bản Mường Luân 1.

Dù biên bản chưa làm rõ phần diện tích san lấp lấn ra lòng suối, nhưng đã xác định hành vi này có nguy cơ ảnh hưởng đến dòng chảy và môi trường xung quanh. Tổ công tác yêu cầu dừng ngay việc san lấp và giữ nguyên hiện trạng.

Ngày 18/3, ông Trần Văn Thủy, Trưởng Phòng Kinh tế xã Mường Luân cho biết, từ đầu năm đến nay, địa phương đã xử lý 7 trường hợp vi phạm tương tự. Tuy nhiên, do chế tài chưa đủ mạnh, nhiều trường hợp sau khi bị xử phạt vẫn tiếp tục tái phạm.

Đáng chú ý, tại vị trí vi phạm của gia đình ông Tỏi, phần lớn đất san lấp được cán bộ xã cho là đất đổ thải từ một doanh nghiệp trên địa bàn. Việc này có dấu hiệu thỏa thuận giữa doanh nghiệp và hộ dân, trong khi chính quyền không nắm được từ đầu.

Thực tế này đặt ra câu hỏi về hiệu quả quản lý, giám sát khi vi phạm diễn ra trong thời gian dài và ở nhiều vị trí khác nhau. Những gì đang diễn ra tại Mường Luân cho thấy nguy cơ lũ quét không còn dừng ở mức cảnh báo.

Khi dòng chảy bị biến dạng, chỉ cần một trận mưa lớn kéo dài, nước dâng nhanh sẽ tạo áp lực lớn, dễ gây vỡ bờ, đổi dòng đột ngột, nguyên nhân trực tiếp dẫn đến lũ quét.

Đặc biệt, khi đất đá đã bị đổ xuống lòng suối, dòng lũ nếu xảy ra sẽ không chỉ là nước mà còn là dòng bùn đất cuồn cuộn, làm tăng mức độ tàn phá.

Trong bối cảnh mùa mưa đang đến gần, việc tồn tại hàng loạt điểm san lấp trái phép là yếu tố rủi ro lớn. Nếu không kiểm soát kịp thời, kịch bản lũ quét hoàn toàn có thể lặp lại, thậm chí nghiêm trọng hơn.

Mường Luân đã từng trải qua nỗi đau của lũ quét. Những gì đang diễn ra hôm nay là lời cảnh báo rõ ràng.

Câu hỏi đặt ra không chỉ là nguy cơ thiên tai, mà còn là trách nhiệm quản lý: Có hay không việc buông lỏng để tình trạng san lấp diễn ra tràn lan?

Khi dòng chảy bị “bức tử” từng ngày, sự chậm trễ trong hành động có thể phải trả giá bằng những tổn thất không thể đo đếm.