Khi danh hiệu bắt đầu từ những việc nhỏ
Ở các bản vùng cao xã Nà Bủng, tỉnh Điện Biên, đời sống cộng đồng gắn bó chặt chẽ với phong tục, tập quán và những quy ước được người dân cùng nhau gìn giữ. Một cuộc họp bản, một việc chung của cộng đồng hay cách ứng xử giữa các gia đình đều có thể trở thành thước đo tinh thần đoàn kết. Bởi vậy, xây dựng bản văn hóa không đơn thuần là vận động người dân đăng ký danh hiệu, mà quan trọng hơn là tạo chuyển biến trong nhận thức và hành động.
Nà Bủng sau sáp nhập bản hiện có 11 bản, 1.906 hộ với hơn 10.700 nhân khẩu; đồng bào dân tộc Mông chiếm gần 96% dân số. Địa bàn rộng, dân cư phân bố ở nhiều khu vực, điều kiện đi lại còn khó khăn. Trong bối cảnh đó, việc xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở vừa có thuận lợi từ tính gắn kết cộng đồng, vừa đặt ra yêu cầu phải lựa chọn cách làm phù hợp với từng bản.
Năm 2025, toàn xã có 11/16 bản được đề nghị xét tặng danh hiệu “Bản văn hóa”. Năm 2026, sau sáp nhập bản toàn xã còn 11 bản thì có 6/11 đăng ký xét tặng danh hiệu “Bản văn hóa”. Thay vì chỉ tập trung vào các tiêu chí bình xét danh hiệu, phong trào xây dựng bản văn hóa ở địa phương hướng tới những thay đổi cụ thể trong đời sống. Đó là việc các gia đình quan tâm hơn đến vệ sinh nhà ở, chuồng trại; vận động con em đến trường; thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang; giữ gìn tiếng nói, trang phục và phong tục tốt đẹp của dân tộc. Những việc làm ấy tạo nên nền tảng của một cộng đồng văn hóa.
Ông Hồ A Páo, Phó Chủ tịch UBND xã Nà Bủng, cho biết: “Xây dựng bản văn hóa không chỉ hướng đến danh hiệu mà quan trọng hơn là tạo chuyển biến trong đời sống của người dân. Chúng tôi xác định phải lấy người dân làm chủ thể, để bà con cùng bàn bạc, thống nhất và tự giác thực hiện các tiêu chí. Những việc như giữ gìn vệ sinh môi trường, đoàn kết giúp đỡ nhau, thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang cần được duy trì thường xuyên, trở thành thói quen trong mỗi gia đình”.
Quan điểm này cũng được thể hiện trong cách địa phương triển khai công tác văn hóa. Ông Hồ A Páo nhấn mạnh: “Người dân phải giữ vai trò chủ thể, bởi chính họ là người thực hành và trao truyền các giá trị văn hóa qua nhiều thế hệ”. Khi đặt người dân ở vị trí trung tâm, phong trào xây dựng đời sống văn hóa sẽ có điều kiện đi vào thực chất, thay vì chỉ dừng ở đăng ký và bình xét danh hiệu.
Ông Lầu A Gấu, Trưởng phòng Văn hóa – Xã hội xã Nà Bủng, chia sẻ: “Trong quá trình triển khai phong trào, chúng tôi chú trọng tuyên truyền để người dân hiểu rõ ý nghĩa của từng tiêu chí. Không nên chạy theo số lượng bản đăng ký hay danh hiệu được công nhận, mà phải đánh giá bằng những thay đổi thực tế. Bản nào còn khó khăn ở tiêu chí nào thì cần tập trung hướng dẫn, vận động, cùng người dân tìm cách khắc phục”.
Ở các bản, trưởng bản và người có uy tín có vai trò quan trọng trong việc đưa chủ trương đến với từng hộ. Họ hiểu hoàn cảnh từng gia đình, nắm được những tập quán còn tồn tại và có khả năng lựa chọn cách vận động gần gũi. Thay vì chỉ đọc lại các tiêu chí, việc giải thích bằng những câu chuyện cụ thể, những tình huống xảy ra trong bản thường giúp người dân dễ hiểu và dễ thực hiện hơn.
Giữ nếp sống văn minh bằng sự tự giác của cộng đồng
Phong trào xây dựng bản văn hóa chỉ thực sự có ý nghĩa khi những tiêu chí không dừng lại ở thời điểm bình xét. Sau khi được công nhận, mỗi bản vẫn phải tiếp tục duy trì nền nếp sinh hoạt, bảo đảm tinh thần đoàn kết và khắc phục những hạn chế phát sinh trong đời sống.
Ở vùng cao, không phải nội dung vận động nào cũng dễ thực hiện ngay. Điều kiện kinh tế của các hộ còn khác nhau; địa bàn cư trú phân tán; một số phong tục đã tồn tại lâu đời nên cần thời gian để thay đổi. Vì vậy, việc vận động phải kiên trì, tránh áp đặt hoặc chỉ chú trọng kết quả trên giấy tờ.
Trong xây dựng đời sống văn hóa, việc cưới và việc tang là hai nội dung cần được quan tâm. Đây là những sự kiện quan trọng của mỗi gia đình, đồng thời có ảnh hưởng đến cộng đồng. Vận động tổ chức cưới phù hợp điều kiện kinh tế, thực hiện đúng quy định pháp luật; tổ chức tang lễ trang nghiêm, tiết kiệm, phát huy tinh thần tương trợ là cách để giảm gánh nặng cho các gia đình mà vẫn tôn trọng phong tục tốt đẹp.
Ông Thào A Chứ, Trưởng bản Nà Bủng 1 cho biết: “Muốn bà con thực hiện tốt thì trưởng bản phải gương mẫu và thường xuyên nhắc nhở. Những việc liên quan trực tiếp đến đời sống như giữ vệ sinh đường bản, không tổ chức cưới hỏi lãng phí, quan tâm cho con đi học đều được đưa ra trao đổi trong các cuộc họp. Khi người dân cùng thống nhất thì việc thực hiện thuận lợi hơn”.
Từ phía người dân, sự thay đổi thường bắt đầu bằng những việc nhỏ trong mỗi gia đình. Anh Thào A Kính người dân bản Ngải Thầu chia sẻ: “Trước đây, có những việc chúng tôi nghĩ là chuyện riêng của mỗi gia đình. Nhưng khi được tuyên truyền, bà con hiểu rằng giữ gìn vệ sinh, bảo vệ cảnh quan và thực hiện nếp sống văn minh cũng là trách nhiệm với cả bản. Nhà này làm tốt thì nhà khác nhìn vào học theo, dần dần thành nếp”.
Cùng với đó, giữ gìn vệ sinh môi trường, bảo đảm an ninh trật tự, chăm lo việc học của trẻ em và xây dựng quan hệ đoàn kết giữa các hộ cũng là những nội dung cần được duy trì thường xuyên. Mỗi việc làm có thể không tạo ra thay đổi lớn ngay lập tức, nhưng nếu được thực hiện đồng đều sẽ góp phần hình thành diện mạo mới cho bản làng. Khi mỗi hộ gia đình đều coi việc thực hiện quy ước là trách nhiệm tự thân, phong trào mới có thể duy trì bền vững.
Ở Nà Bủng, hành trình ấy cần được tiếp tục bằng những việc làm cụ thể, phù hợp với điều kiện từng bản. Từ một con đường sạch hơn, một đám cưới gọn nhẹ hơn đến sự quan tâm nhiều hơn dành cho trẻ em, những thay đổi nhỏ sẽ góp phần tạo nên đời sống văn hóa tiến bộ, đồng thời giữ được bản sắc của cộng đồng vùng biên.