Tại số 50 Đào Duy Từ, nơi từng gắn với nhà hát Sán Nhiên Đài, chương trình “Chuyện Tuồng xưa, chuyện Tuồng nay - Phía sau vàng son, tương lai nào cho Tuồng?” diễn ra trong chuỗi hoạt động chào mừng Ngày Di sản Văn hóa Việt Nam (23/11), Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11) và hưởng ứng Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026.
Không chỉ gợi nhắc một di sản sân khấu truyền thống, chương trình còn khơi mở câu hỏi về con đường để nghệ thuật Tuồng tiếp tục hiện diện trong đời sống hiện đại.
Đưa di sản sân khấu trở lại
Bà Ngô Thị Thùy Dương - Trưởng Ban Quản lý hồ Hoàn Kiếm và phố cổ Hà Nội cho biết, Sán Nhiên Đài từng là địa chỉ gắn với lịch sử nghệ thuật Tuồng tại Hà Nội. Trong không gian này, triển lãm, biểu diễn và giao lưu giúp công chúng khám phá lịch sử, âm nhạc, phục trang, hóa trang và ngôn ngữ biểu đạt của Tuồng qua những trải nghiệm trực quan, sinh động.
Tuồng sở hữu hệ thống biểu đạt nghệ thuật phong phú, chặt chẽ và giàu tính ước lệ. Từ động tác hình thể, ánh mắt, giọng hát đến màu sắc hóa trang, phục trang, mỗi yếu tố đều góp phần khắc họa tính cách, phẩm chất nhân vật. Sự kết hợp giữa âm nhạc, lời ca và vũ đạo tạo nên ngôn ngữ sân khấu riêng, kết tinh tri thức và kỹ thuật biểu diễn được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Dù giàu giá trị nghệ thuật, Tuồng vẫn đối mặt với tình trạng thiếu khán giả và hạn chế trong việc thu hút người trẻ. Lối diễn ước lệ, động tác cách điệu, âm nhạc và hệ thống nhân vật đặc trưng có thể tạo cảm giác xa lạ với những người chưa quen sân khấu truyền thống. Nếu thiếu hoạt động giới thiệu, diễn giải phù hợp, khán giả dễ chỉ nhận diện vẻ ngoài mà chưa cảm nhận được chiều sâu của loại hình nghệ thuật này.
Tuy nhiên, không thể quy sự thưa vắng khán giả do thị hiếu của giới trẻ. Thực trạng này còn liên quan đến tần suất biểu diễn, hoạt động truyền thông, giáo dục nghệ thuật và cơ hội tiếp xúc với sân khấu truyền thống.
Nếu chỉ xuất hiện trong các dịp lễ hội hay chương trình giới thiệu di sản, Tuồng khó hình thành lớp khán giả ổn định. Công chúng cần có cơ hội thưởng thức thường xuyên để hiểu và nuôi dưỡng tình yêu với Tuồng.
Đằng sau bài toán khán giả là đời sống của những người làm nghề. Để trở thành nghệ sĩ Tuồng, người học phải trải qua quá trình rèn luyện lâu dài về thanh nhạc, vũ đạo, hình thể và kỹ thuật biểu diễn. Những tri thức này chỉ có thể được trao truyền hiệu quả qua thực hành và trải nghiệm sân khấu. Vì vậy, thiếu cơ hội biểu diễn và điều kiện hành nghề ổn định không chỉ ảnh hưởng đến nghệ sĩ mà còn gây khó khăn cho việc đào tạo, kế tục và duy trì lực lượng truyền nghề.
Bởi vậy, bảo tồn Tuồng không thể chỉ dừng ở việc lưu giữ vở diễn, phục trang, mặt nạ hay tư liệu lịch sử. Quan trọng hơn là duy trì môi trường để nghệ thuật tiếp tục được thực hành, nghệ sĩ có thể sống với nghề và công chúng có cơ hội thưởng thức.
Nghệ sĩ Xuân Sơn và hoạ sĩ Nguyễn Mạnh Đức cho rằng, muốn Tuồng đến gần khán giả, cần giúp họ hiểu ngôn ngữ nghệ thuật. Có thể bắt đầu từ những điều cụ thể như ý nghĩa màu sắc hóa trang, cách sử dụng nhạc cụ, động tác biểu diễn, các tuyến nhân vật và quy tắc diễn xuất. Khi hiểu được những lớp nghĩa phía sau, người xem sẽ có thêm cơ sở để cảm nhận vẻ đẹp riêng của Tuồng.
Mở lối sáng tạo, giữ gìn bản sắc
Chương trình “Chuyện Tuồng xưa, chuyện Tuồng nay” tiếp tục triển khai các hoạt động chuyên đề trong tháng 11 và 12/2026. Sẽ có 5 buổi trò chuyện “Tự tin Chạm Tuồng” tập trung vào tư duy sân khấu, âm nhạc, mặt nạ, kỹ thuật biểu diễn và khả năng đưa di sản vào đời sống đương đại. Qua chia sẻ trực tiếp của nghệ sĩ, nhà nghiên cứu, công chúng sẽ có cơ hội tìm hiểu và trải nghiệm nghệ thuật Tuồng gần gũi hơn.
Giới nghiên cứu cho biết, mở rộng công chúng không đồng nghĩa với đơn giản hóa Tuồng hay thay đổi bản sắc để chạy theo thị hiếu. Đổi mới phải dựa trên sự am hiểu, phân biệt rõ những yếu tố có thể sáng tạo trong cách giới thiệu, trình diễn với các giá trị cốt lõi cần gìn giữ. Nếu chỉ khai thác mặt nạ, phục trang, màu sắc như chất liệu trang trí mà bỏ qua ý nghĩa văn hóa, việc phát huy di sản sẽ chỉ dừng ở hình thức.
Chất liệu Tuồng, nếu được nghiên cứu và diễn giải đúng, có thể khơi mở sáng tạo trong mỹ thuật, thiết kế, thời trang, giáo dục và du lịch văn hóa.
Các hình thức trình diễn kết hợp, trải nghiệm và truyền thông số cũng giúp nghệ thuật truyền thống đến gần công chúng hơn. Tuy nhiên, quá trình sáng tạo cần có sự đồng hành của nghệ sĩ, nhà nghiên cứu để không làm sai lệch những giá trị đã được bồi đắp.
Chương trình tại số 50 Đào Duy Từ cũng gắn với định hướng xây dựng phường Hoàn Kiếm thành không gian di sản đô thị sống, kết nối bảo tồn văn hóa với du lịch và sáng tạo.
Theo bà Ngô Thị Thùy Dương, bảo tồn không chỉ là gìn giữ giá trị vốn có mà còn phải đưa di sản hiện diện trong đời sống đương đại, gắn với nghệ thuật, sáng tạo, du lịch và cộng đồng.
Định hướng này cần được duy trì bằng những hoạt động cụ thể, lâu dài. Để hình thành công chúng cho Tuồng, cần có các suất diễn thường xuyên, chương trình giới thiệu trong trường học và cơ hội để người trẻ học hỏi trực tiếp từ nghệ sĩ. Sự phối hợp giữa nhà hát, cơ sở đào tạo, cơ quan quản lý và cộng đồng sáng tạo cũng là điều kiện để duy trì môi trường thực hành, phát huy di sản.
Bên cạnh đó, cần quan tâm đến đời sống nghệ sĩ và công tác đào tạo. Khó thu hút người trẻ gắn bó với Tuồng nếu quá trình khổ luyện kéo dài nhưng cơ hội hành nghề thiếu ổn định. Vì vậy, tạo điều kiện biểu diễn, duy trì truyền nghề và bảo đảm môi trường sáng tạo là những yếu tố không thể thiếu trong công tác bảo tồn.
Theo Ban tổ chức, sức sống của Tuồng không thể được duy trì bằng những sự kiện đơn lẻ, mà cần sự gắn kết giữa nghệ sĩ, di sản và công chúng. Khi có người biểu diễn, khán giả thưởng thức và thế hệ kế tục, những giá trị của Tuồng mới được trao truyền và tiếp tục hiện diện trong đời sống. Tìm đường sống mới cho Tuồng không phải là thay đổi bản sắc, mà là tìm cách để di sản đến gần hơn với công chúng đương đại.
