Trường học là mái nhà chung của nhiều học sinh có hoàn cảnh khác nhau đặc biệt là nhóm học sinh mồ côi hay học hòa nhập. Trường học còn là nơi giúp các em xoá đi mặc cảm, tự ti trong mình, tạo dựng giá trị của bản thân. Vậy làm thế nào để học sinh cởi mở, hoà đồng và tự tin phát triển đặc biệt là nhóm học sinh mồ côi, học hoà nhập PV Báo GD&TĐ đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Phạm Mạnh Hà - Giảng viên cao cấp Khoa Khoa học và Công nghệ giáo dục, ĐH Bách khoa Hà Nội.
PV: Học sinh học hoà nhập, có hoàn cảnh đặc biệt luôn có cảm giác tự ti, thu mình lại với những người xung quanh, PGS có thể chia sẻ cách để nhà trường, thầy cô đồng hành với các em?
PGS.TS Phạm Mạnh Hà: Những học sinh có khiếm khuyết hay mồ côi thường lo sợ bản thân bị nhìn khác đi hoặc kỳ thị. Vì vậy, điều quan trọng nhất mà nhà trường, thầy cô cần làm là đối xử ngang bằng giữa mỗi học trò nhưng vẫn giữ tinh tế. Từ kinh nghiệm và nghiên cứu thực tế, tôi đưa ra bốn gợi ý. Thứ nhất: Nhà trường không nên công khai hoàn cảnh của các em trước lớp. Mọi sự hỗ trợ nên diễn ra kín đáo, như vậy sẽ tránh những lời thương hại hay so sánh không đáng có.
Thứ 2: Thầy cô có thể tìm và trao cho các em một vai trò thật trong tập thể, dựa trên điểm mạnh của từng cá nhân như: phụ trách góc thư viện, vẽ báo tường hay chăm cây. Khi được tập thể cần đến, học sinh sẽ nhận thức được giá trị bản thân mà không cần nhờ vào sự thương hại.
Thứ ba: Thầy cô nên đẩy mạnh hoạt động học tập, trải nghiệm theo nhóm nhỏ. Ngoài ra, phân vai rõ ràng để học sinh có cơ hội tương tác tự nhiên, tìm hiểu lẫn nhau và hình thành khả năng phối hợp ăn ý.
Thứ tư: Cần giáo dục về sự khác biệt và lòng tôn trọng, đồng thời xử lý ngay khi phát hiện biểu hiện trêu chọc. Bên cạnh đó, mỗi học sinh nên có ít nhất một người lớn tin cậy trong trường có thể là giáo viên chủ nhiệm hoặc cán bộ tư vấn tâm lý, giúp các em biết mình có chỗ dựa khi cần đến.
PV: Đối với học sinh học hòa nhập, nhiều gia đình phủ nhận hạn chế của con, ép con theo kịp bạn bè mà không quá chú trọng đến cảm xúc, suy nghĩ và ảnh hưởng tâm lý đến con trẻ, khiến các em sợ hãi, áp lực thậm chí co mình, cô lập bản thân. Vậy PGS có thể chia sẻ cách gỡ rối với vấn đề này?
PGS.TS Phạm Mạnh Hà: Đứng ở góc độ của người làm cha mẹ, tôi thấy đằng sau sự phủ nhận và áp đặt thường là nỗi đau và sợ hãi. Họ lo sợ con bị kỳ thị; sợ ảnh hưởng đến tương lai của con và đôi khi cảm thấy có lỗi. Vì vậy, muốn gỡ rối cho cha mẹ thì nhà trường không nên phán xét mà cần đồng hành với họ nhiều hơn.
Trước hết cần giúp cha mẹ hiểu đúng về con thông qua đánh giá chuyên môn khách quan, trong đó chỉ ra cả điểm mạnh lẫn khó khăn chứ không chỉ liệt kê hạn chế. Nhà trường cùng gia đình xây dựng kế hoạch giáo dục con trẻ với mục tiêu vừa sức, trong đó thước đo thành công nên là sự tiến bộ của chính con so với hôm qua, không phải so với bạn cùng lớp.
Đặc biệt, giáo viên và cán bộ tư vấn tâm lý trong nhà trường có thể phối hợp để giúp cha mẹ nhận biết những dấu hiệu con đang quá tải, chẳng hạn mất ngủ, cáu gắt, sợ đến trường hay thu mình. Từ đó, cha mẹ nhận ra cái giá của áp lực.
Song song với đó, nhà trường kết nối các gia đình có con học hòa nhập với nhau, khuyến khích sự trao đổi, chia sẻ, rút kinh nghiệm giữa phụ huynh với phụ huynh thì thuyết phục hơn so với lời khuyên của chuyên gia.
Đối với trường hợp căng thẳng kéo dài, gia đình không nên ngần ngại mà hãy chủ động tìm đến sự hỗ trợ của chuyên gia tâm lý cho cả con và cha mẹ. Tôi muốn gửi đến cha mẹ là chấp nhận hạn chế của con không có nghĩa là đầu hàng mà là bắt đầu giúp con đúng cách.
PV: PGS có thể gợi mở cách truyền thông hiệu quả về nhóm đối tượng này để nhà trường, xã hội, gia đình cùng chung tay vào bảo vệ, hỗ trợ và tạo môi trường lành mạnh, an toàn cho các em phát triển?
PGS.TS Phạm Mạnh Hà: Tôi cho rằng truyền thông nên nói về năng lực và sự đóng góp của các em thay vì khai thác bi kịch. Thông điệp cần chuyển từ “giúp đỡ người kém may mắn” sang “mọi đứa trẻ đều có quyền được học và phát triển”.
Về phía nhà trường cần đẩy mạnh lồng ghép nội dung trên vào những giờ sinh hoạt tập thể, hoạt động trải nghiệm hay chuyên đề. Những câu chuyện thật, tâm tư thật nên do chính học sinh chia sẻ trên tinh thần chủ động và tự nguyện.
Về phía gia đình, nhà trường có thể tổ chức các buổi họp phụ huynh theo chuyên đề và cung cấp tài liệu ngắn để cha mẹ hiểu đúng về sự hòa nhập và điều chỉnh phương thức đồng hành cùng con. Đặc biệt, phải hướng dẫn cha mẹ của các học sinh khác về cách dạy con tôn trọng bạn bè.
Về phía xã hội và báo chí, cần tuyệt đối bảo vệ danh tính và quyền riêng tư của mỗi em nhỏ, không đưa hình ảnh khi chưa có sự đồng ý và tránh dùng ngôn từ gây kỳ thị. Song song với đó, báo chí nên lan tỏa những mô hình hòa nhập tốt và kết nối với các tổ chức xã hội, doanh nghiệp để hỗ trợ người học một cách hiệu quả, bền vững.
Quan trọng hơn, 3 bên nhà trường - gia đình - cộng đồng cần một cơ chế phối hợp nhịp nhàng, thống nhất rõ về đầu mối tiếp nhận, kênh liên lạc thường xuyên và quy trình hỗ trợ khi học sinh gặp khó khăn. Có như vậy, việc nâng cao nhận thức về nhóm yếu thế và chung tay bảo vệ, tạo môi trường lành mạnh, an toàn vì sự phát triển toàn diện của trẻ em mới không dừng ở khẩu hiệu.
Xin cảm ơn PGS đã trả lời PV!
