Sốc nhiệt ở trẻ em: Cảnh giác trước hiểm họa mùa Hè

Tuy nhiên, bên cạnh niềm vui vận động, thời tiết nắng nóng cũng làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh liên quan đến nhiệt. Đáng lưu ý, sốc nhiệt là một tình trạng cấp cứu nguy hiểm, có thể đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời.

Biến chứng nguy hiểm

Thực tế tại các bệnh viện nhi cho thấy, mỗi năm đều ghi nhận nhiều trường hợp trẻ nhập viện trong tình trạng nguy kịch do sốc nhiệt sau khi vận động kéo dài dưới thời tiết nắng nóng. Không ít trường hợp ban đầu chỉ có biểu hiện mệt mỏi, chóng mặt nhưng nhanh chóng diễn tiến nặng, gây tổn thương đa cơ quan.

Điển hình, ngày 3/5, Khoa Cấp cứu - Bệnh viện Nhi đồng Thành phố (TPHCM) tiếp nhận bệnh nhi Tr.X.V. (15 tuổi) trong tình trạng nguy kịch. Theo người nhà, em thường xuyên tập luyện bóng đá từ 17 đến 20 giờ hằng ngày tại một câu lạc bộ địa phương và tiếp tục tham gia các buổi tập vào sáng cuối tuần.

Khoảng 9 giờ sáng cùng ngày, khi đang chơi bóng cùng bạn bè trong điều kiện thời tiết nắng nóng, em bất ngờ mệt lả, ngất xỉu và vã nhiều mồ hôi. Sau khi được sơ cứu tại một cơ sở y tế gần đó với chẩn đoán rối loạn tri giác chưa rõ nguyên nhân, bệnh nhi được chuyển khẩn cấp đến Bệnh viện Nhi đồng Thành phố.

Tại đây, các bác sĩ xác định bệnh nhi bị sốc nhiệt nặng, kèm biến chứng ly giải cơ, tổn thương gan, tụy và suy thận cấp. Sau gần ba tuần điều trị tích cực, sức khỏe của bệnh nhi dần hồi phục. Em được cai máy thở, tỉnh táo hoàn toàn, các chức năng gan, thận và tụy trở lại bình thường.

Theo BSCKII Nguyễn Minh Tiến - Phó Giám đốc Bệnh viện Nhi đồng Thành phố, V. là một trường hợp sốc nhiệt nặng với biến chứng ly giải cơ và tổn thương đa cơ quan. Trường hợp này cho thấy sốc nhiệt không chỉ xảy ra ở người cao tuổi hoặc người có bệnh nền, mà còn có thể xuất hiện ở thanh thiếu niên khỏe mạnh khi vận động cường độ cao trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt.

BSCKII Nguyễn Minh Tiến cho biết, sốc nhiệt (heat stroke) là tình trạng thân nhiệt tăng quá mức, thường từ 40 - 41 độ C trở lên, do cơ thể tiếp xúc kéo dài với môi trường nóng hoặc hoạt động gắng sức trong điều kiện nhiệt độ cao. Khi đó, cơ chế điều hòa thân nhiệt bị quá tải, khiến cơ thể không thể tản nhiệt hiệu quả và nhiệt lượng tích tụ nhanh chóng.

Đây là một cấp cứu y khoa đặc biệt nguy hiểm. Nhiệt độ cơ thể tăng cao kéo dài có thể gây tổn thương nghiêm trọng đến não, gan, thận, tụy, tim mạch, hệ đông máu và nhiều cơ quan khác. Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, người bệnh có nguy cơ tử vong trong thời gian ngắn.

Phân biệt sốc nhiệt với sốt

BSCKII Nguyễn Minh Tiến lưu ý, cần phân biệt sốc nhiệt với sốt thông thường. Sốt là phản ứng của cơ thể trước tình trạng nhiễm trùng hoặc viêm, liên quan đến sự thay đổi điểm điều nhiệt ở vùng dưới đồi và thường đáp ứng với thuốc hạ sốt.

Trong khi đó, sốc nhiệt xảy ra khi cơ thể mất khả năng điều hòa thân nhiệt do tác động của môi trường hoặc hoạt động gắng sức, không liên quan đến nhiễm trùng và hầu như không đáp ứng với thuốc hạ sốt.

Theo Phó Giám đốc Bệnh viện Nhi đồng Thành phố, sốc nhiệt được chia thành hai nhóm chính: Sốc nhiệt kinh điển và sốc nhiệt do gắng sức.

Sốc nhiệt kinh điển thường gặp ở người cao tuổi, trẻ nhỏ, người suy nhược hoặc mắc các bệnh lý nền như tim mạch, thần kinh, nội tiết. Những đối tượng này có thể bị sốc nhiệt sau nhiều giờ hoặc nhiều ngày sống trong môi trường nhiệt độ cao.

Ngược lại, sốc nhiệt do gắng sức thường xảy ra ở những người trẻ, khỏe mạnh khi vận động cường độ cao trong điều kiện thời tiết nóng bức. Nguyên nhân là sự kết hợp giữa nhiệt độ môi trường cao và lượng nhiệt sinh ra trong quá trình hoạt động thể lực.

Trường hợp bệnh nhi Tr.X.V. là ví dụ điển hình của sốc nhiệt do gắng sức. Trong dân gian, tình trạng này thường được gọi là say nắng hoặc say nóng. Say nắng xảy ra khi cơ thể tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng mặt trời trong thời gian dài, còn say nóng chủ yếu liên quan đến việc ở trong môi trường nóng bức, ngột ngạt như nhà mái tôn, xe đóng kín, nhà xưởng, hầm lò hoặc những không gian thiếu thông gió.

BSCKII Nguyễn Minh Tiến cho biết, khi nhiệt độ môi trường tăng cao, cơ thể sẽ kích hoạt nhiều cơ chế làm mát như giãn mạch máu dưới da, tăng tiết mồ hôi và tăng khả năng tản nhiệt. Tuy nhiên, khả năng điều hòa thân nhiệt ở mỗi người là khác nhau. Người trưởng thành khỏe mạnh thường thích nghi tốt hơn, trong khi trẻ nhỏ và người cao tuổi dễ bị ảnh hưởng do cơ chế điều hòa thân nhiệt chưa hoàn thiện hoặc suy giảm theo tuổi tác.

Đồng quan điểm, TS.BS Lê Ngọc Duy - Trưởng khoa Cấp cứu và Chống độc, Bệnh viện Nhi Trung ương, cho biết trẻ nhỏ là nhóm đặc biệt dễ bị tác động bởi nhiệt độ cao. Nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời, say nắng, say nóng có thể dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm như tim đập nhanh, khó thở, co giật, hôn mê, thậm chí đe dọa tính mạng.

Các dấu hiệu thường gặp gồm sốt cao, da nóng đỏ, mệt lả, đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, khát nước nhiều, thở nhanh hoặc khó thở. Ở những trường hợp nặng, trẻ có thể xuất hiện co giật, rối loạn ý thức hoặc hôn mê.

Theo BSCKII Nguyễn Minh Tiến, ngoài trẻ nhỏ, các nhóm có nguy cơ cao bị sốc nhiệt còn bao gồm người cao tuổi, người lao động ngoài trời, vận động viên, người béo phì, người mất nước hoặc những người mặc quần áo quá kín, giữ nhiệt nhiều. Sốc nhiệt thường diễn tiến qua hai giai đoạn.

Giai đoạn đầu là kiệt sức do nóng, với các biểu hiện như mệt mỏi, khát nước nhiều, mặt đỏ bừng, da nóng, vã mồ hôi, hoa mắt, chóng mặt, đau đầu, buồn nôn, nôn ói, đau bụng, chuột rút và tim đập nhanh. Nếu được nghỉ ngơi, làm mát cơ thể và bù nước đúng cách, người bệnh có thể hồi phục trước khi tình trạng tiến triển nặng hơn.

Giai đoạn tiếp theo là sốc nhiệt thực sự - thời điểm bệnh có thể diễn tiến nhanh và đe dọa tính mạng. Khi đó, thân nhiệt trẻ thường tăng từ 40 độ C trở lên, da nóng đỏ, có thể ngừng tiết mồ hôi hoặc chuyển sang xanh tái.

Trẻ xuất hiện các biểu hiện rối loạn ý thức như lừ đừ, kích thích bất thường, bứt rứt, ngất xỉu, nói nhảm, mất ý thức hoặc hôn mê. Ngoài ra, trẻ có thể thở nhanh, khó thở, co giật, mạch nhanh nhẹ và tụt huyết áp. Đối với trẻ nhỏ, các dấu hiệu đôi khi không rõ ràng, chỉ biểu hiện bằng quấy khóc bất thường, bú kém, ngủ li bì hoặc co giật.

Các bác sĩ khuyến cáo, khi nghi ngờ trẻ bị sốc nhiệt, việc quan trọng nhất là hạ thân nhiệt càng sớm càng tốt. Trước tiên, cần đưa trẻ ra khỏi môi trường nóng, chuyển đến nơi thoáng mát hoặc có điều hòa. Sau đó, cởi bớt quần áo, lau mát cơ thể bằng khăn ướt hoặc chườm lạnh tại các vị trí như trán, cổ, gáy, nách và bẹn. Có thể kết hợp quạt để tăng hiệu quả tản nhiệt.

Nếu trẻ còn tỉnh táo, nên cho uống nước mát hoặc dung dịch Oresol từng ngụm nhỏ để bù nước và điện giải. Tuy nhiên, không nên ép trẻ uống nước khi đang nôn nhiều, lơ mơ hoặc có dấu hiệu co giật vì có thể làm tăng nguy cơ sặc đường thở.

Cha mẹ cần gọi cấp cứu 115 hoặc nhanh chóng đưa trẻ đến cơ sở y tế khi xuất hiện các dấu hiệu nguy hiểm như sốt cao, lừ đừ, khó thở, da xanh tái, tay chân nổi vân tím, co giật, hôn mê hoặc tình trạng không cải thiện sau các biện pháp sơ cứu ban đầu.

Trong bối cảnh thời tiết nắng nóng ngày càng gay gắt, việc nhận biết sớm các dấu hiệu say nắng, say nóng và sốc nhiệt có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Trường hợp của bệnh nhi Tr.X.V. cho thấy, chỉ một buổi vận động kéo dài dưới điều kiện thời tiết khắc nghiệt cũng có thể dẫn đến những biến chứng nghiêm trọng.

Các chuyên gia nhấn mạnh, sự chủ động của phụ huynh, nhà trường và cộng đồng trong việc phòng ngừa, phát hiện sớm và xử trí đúng cách không chỉ giúp giảm nguy cơ biến chứng, mà còn có thể cứu sống trẻ em trong những ngày hè nắng nóng.