Sinh viên tốt nghiệp trễ hạn: Trách nhiệm không chỉ ở người học

Khi tỷ lệ tốt nghiệp đúng hạn tại nhiều trường còn thấp, trách nhiệm không chỉ nằm ở người học mà còn ở chính hệ thống đào tạo.

Từ "học phí quá hạn" đến bài toán tốt nghiệp đúng hạn

Tuần qua, quy định thu "học phí quá hạn" của Trường Đại học Ngân hàng TPHCM gây nhiều tranh luận trong dư luận giáo dục đại học.

Quy định được nêu trong quyết định về mức thu học phí và các loại giá dịch vụ năm học 2026-2027 đối với các hệ đào tạo, do Hiệu trưởng Trường Đại học Ngân hàng TPHCM ký ban hành ngày 4/8/2026.

Tại mục "học phí quá hạn thời gian đào tạo", nhà trường quy định sinh viên còn thiếu các văn bằng, chứng chỉ như tin học, tiếng Anh... phải đóng khoản tiền quá hạn cho mỗi lần 5 tháng, tương đương 50% mức trần học phí áp dụng theo năm học hiện hành.

Theo quyết định, mức học phí năm học 2026-2027 khác nhau tùy hệ đào tạo, chương trình và khóa học. Với các khóa thuộc diện quá hạn, học phí dao động từ 19,6 triệu đồng đến 25,9 triệu đồng/năm học; riêng chương trình đại học chính quy tiếng Anh bán phần - chất lượng cao - khoảng 40 triệu đồng/năm, tùy khóa tuyển sinh.

Theo cách tính này, nhiều sinh viên lo ngại trường hợp chưa hoàn tất chứng chỉ tiếng Anh hoặc tin học để đủ điều kiện tốt nghiệp có thể phải đóng khoản tiền quá hạn 10 - 20 triệu đồng, tùy chương trình.

GS.TS Nguyễn Đức Trung, Hiệu trưởng Trường Đại học Ngân hàng TPHCM, cho biết quy định “học phí quá hạn” đã được nhà trường ban hành từ năm 2022 nhưng đến nay chưa thu khoản phí này đối với bất kỳ sinh viên nào. Theo ông, đây chủ yếu là biện pháp cảnh báo, nhằm giúp sinh viên chủ động hoàn thành các chuẩn đầu ra ngoại ngữ, tin học đúng tiến độ và bảo đảm tốt nghiệp đúng hạn.

Ông Trung cho biết giai đoạn 2017 - 2019, tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp không đúng hạn tại trường ở mức cao, khoảng 40 - 50%. Nguyên nhân chủ yếu là nhiều sinh viên đã hoàn thành các học phần nhưng vẫn thiếu chuẩn đầu ra ngoại ngữ, tin học nên chưa đủ điều kiện được công nhận tốt nghiệp. Việc cảnh báo sớm, ngay từ năm nhất, được nhà trường triển khai sau đó đã góp phần kéo tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp trễ hạn xuống còn khoảng 20% trong những năm gần đây.

Tuy nhiên, sau khi quy định “học phí quá hạn” nhận phản ứng từ sinh viên, Trường Đại học Ngân hàng TPHCM đã quyết định không áp dụng mức thu này. Từ câu chuyện này, bài toán đặt ra là làm sao để sinh viên tốt nghiệp đúng hạn. Thực tế, tỷ lệ này tại không ít trường vẫn còn thấp.

Nhiều sinh viên chưa thể tốt nghiệp đúng tiến độ

Theo Thông tư 08/2021/TT-BGDĐT và hiện nay là Thông tư 56/2026/TT-BGDĐT của Bộ GD&ĐT ban hành Quy chế đào tạo trình độ đại học, thời gian đào tạo tối đa không vượt quá 2 lần thời gian đào tạo chuẩn của chương trình. Phần lớn các trường đại học tại Việt Nam thiết kế chương trình cử nhân kéo dài 3,5 năm đến 4 năm, do đó thời gian học tập để được công nhận tốt nghiệp của sinh viên có thể kéo dài tối đa 8 năm.

Trên thực tế, không phải sinh viên nào cũng hoàn thành chương trình đúng thời gian đào tạo chuẩn (đúng hạn). Một thực tế đáng chú ý là tỷ lệ sinh viên đại học tốt nghiệp đúng hạn tại nhiều trường đại học hiện nay khá thấp.

Trong một bài báo do nhóm nghiên cứu thuộc Đại học Quốc gia TPHCM công bố tháng 12/2025, tại Việt Nam, tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp đúng hạn có sự khác biệt đáng kể giữa các nhóm ngành, dao động từ 40 - 90%. Các ngành kỹ thuật - công nghệ thường chỉ đạt 40 - 50%, trong khi khối kinh doanh, quản lý và khoa học sức khỏe có tỷ lệ cao hơn, từ 70 - 90%.

Theo báo cáo thường niên của nhiều trường đại học tại TPHCM, tỷ lệ này chỉ ở mức trung bình. Cụ thể, năm 2024, Trường Đại học Công nghệ Thông tin - Đại học Quốc gia TPHCM đạt 57,6%, Trường Đại học Kỹ thuật Công nghệ TPHCM đạt 41%, Trường Đại học Công nghiệp TPHCM đạt khoảng 40%, Trường Đại học Sài Gòn đạt trên 47%, Trường Đại học Công nghệ TPHCM đạt 57,3%...

Số liệu năm 2025 cho thấy, tại Trường Đại học Công nghệ Kỹ thuật TPHCM, tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp đúng hạn đạt 54%, Trường Đại học Công Thương TPHCM đạt trên 58%. Tại Đại học Kinh tế TPHCM, tỷ lệ năm 2025 đạt 83,6%, Trường Đại học Tài chính - Marketing đạt 65,3%.

Theo nhóm nghiên cứu Đại học Quốc gia TPHCM, trong bối cảnh giáo dục đại học chuyển mạnh sang quản trị dựa trên dữ liệu, tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp đúng hạn ngày càng được xem là một chỉ dấu quan trọng phản ánh chất lượng đào tạo và hiệu quả hỗ trợ người học.

Đằng sau tỷ lệ này không chỉ là kết quả học tập của sinh viên, mà còn cho thấy hiệu quả của cả hệ thống - từ thiết kế chương trình, tổ chức giảng dạy, xây dựng chuẩn đầu ra đến tư vấn, cảnh báo và hỗ trợ người học trong suốt quá trình học tập.

Cảnh báo sớm, hỗ trợ đúng lúc

ThS Phạm Thái Sơn, Giám đốc Trung tâm Tuyển sinh và Truyền thông, Trường Đại học Công Thương TPHCM, nhận định nếu một ngành có 1.000 sinh viên nhập học nhưng sau 4 năm chỉ 600 sinh viên đủ điều kiện tốt nghiệp, nhà trường không nên chỉ quan tâm 400 sinh viên còn lại đang ở đâu, mà cần tìm nguyên nhân ngay trong quá trình đào tạo.

"Nhà trường phải đặt câu hỏi: Chương trình có quá tải không? Học phần nào đang gây 'nghẽn'? Sinh viên thường rớt ở đâu? Chuẩn đầu ra nào có nguy cơ trở thành điểm nghẽn? Giảng viên đã hỗ trợ đủ chưa? Cố vấn học tập có phát hiện sớm không? Phòng đào tạo có cảnh báo kịp thời không? Sinh viên thường bỏ cuộc ở giai đoạn nào?", ông Sơn đặt vấn đề.

Theo ông Sơn, việc kéo dài thời gian học không chỉ ảnh hưởng đến kế hoạch học tập, chi phí và cơ hội việc làm của sinh viên, mà còn tác động đến hoạt động đào tạo, tuyển sinh và uy tín nhà trường. Số lượng sinh viên chưa hoàn thành chương trình cũng ảnh hưởng đến quy mô đào tạo và việc xác định chỉ tiêu tuyển sinh.

Từ thực tế này, ông cho rằng các trường cần chuyển từ xử lý khi vấn đề đã phát sinh sang chủ động cảnh báo, hỗ trợ từ sớm, ngay từ năm nhất. Hệ thống cảnh báo học vụ cần dựa trên dữ liệu để nhận diện sinh viên có nguy cơ chậm tiến độ hoặc không đạt chuẩn đầu ra, nhất là ngoại ngữ và công nghệ thông tin.

Cảnh báo cần được duy trì theo từng học kỳ để sinh viên biết mình còn thiếu điều kiện gì và chủ động khắc phục. "Nếu cảnh báo đến lần thứ ba mà sinh viên vẫn không cải thiện thì nhà trường mới xem xét các biện pháp xử lý tiếp theo", ông Sơn đề xuất.

Trước mỗi học kỳ, nhà trường có thể lập "danh sách đỏ" những sinh viên có nguy cơ bị buộc thôi học hoặc không thể tốt nghiệp đúng hạn. Từ đó, phòng đào tạo, khoa chuyên môn và cố vấn học tập chủ động tiếp cận, xác định nguyên nhân và hỗ trợ từng trường hợp, thay vì chờ đến khi sinh viên quá hạn đào tạo mới xử lý.

Đặc biệt, sinh viên chưa tốt nghiệp đúng hạn không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với thiếu trách nhiệm. Có những trường hợp đã hoàn thành toàn bộ tín chỉ nhưng còn thiếu chuẩn đầu ra ngoại ngữ hoặc tin học. Nếu chỉ áp dụng thêm khoản phí do chưa hoàn tất điều kiện tốt nghiệp thì chưa giải quyết được điểm nghẽn cốt lõi.

Với nhóm này, nhà trường cần có cơ chế hỗ trợ riêng như tư vấn cá nhân, lớp bổ trợ, học liệu trực tuyến, các đợt đánh giá phù hợp và theo dõi đến khi đủ điều kiện tốt nghiệp. Cách làm này vừa giúp sinh viên tháo gỡ điểm nghẽn, vừa giúp nhà trường kiểm soát tốt hơn tỷ lệ tốt nghiệp đúng hạn.