Sắp xếp trường học để tinh gọn bộ máy nhưng không giảm chất lượng giáo dục

Không sáp nhập cơ học

Theo Nghị quyết 105/NQ-CP năm 2026, việc sắp xếp các đơn vị sự nghiệp công lập trong lĩnh vực giáo dục phải bảo đảm phù hợp với đặc điểm địa bàn, quy mô dân số, điều kiện kinh tế - xã hội và nhu cầu học tập của người dân. Đáng chú ý, Chính phủ yêu cầu việc sáp nhập trường học, điểm trường chỉ được thực hiện trong phạm vi cùng một đơn vị hành chính cấp xã. Đây được xem là định hướng quan trọng nhằm tránh tình trạng sáp nhập cơ học theo mục tiêu tinh giản đầu mối mà bỏ qua điều kiện thực tế của từng địa phương.

Tại nhiều khu vực miền núi, vùng sâu, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, trường học không chỉ là nơi dạy học mà còn gắn với bài toán dân sinh, điều kiện đi lại và khả năng duy trì sĩ số học sinh. Ông Ngô Tấn Lạc, Phó Chủ tịch UBND xã Trà Tập (TP Đà Nẵng) cho biết, địa phương đang triển khai lộ trình sáp nhập các trường tiểu học và THCS theo hướng hình thành mô hình trường liên cấp. Tuy nhiên, việc tổ chức lại trường lớp được tính toán trên cơ sở giữ ổn định địa bàn tuyển sinh và phù hợp với điều kiện địa lý từng khu vực.

Hiện, xã Trà Tập có 6 đơn vị trường học. Theo lộ trình giai đoạn 2026 - 2030, địa phương dự kiến sáp nhập 4 trường tiểu học và THCS thành 2 trường liên cấp. Trước mắt, Trường Phổ thông dân tộc bán trú THCS Võ Nguyên Giáp và Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học Chu Văn An sẽ được lựa chọn thí điểm.

Theo ông Lạc, nếu đầu tư riêng lẻ từng trường để đạt chuẩn quốc gia sẽ phát sinh áp lực lớn về quỹ đất và nguồn vốn. Trong khi đó, mô hình liên cấp giúp tận dụng cơ sở vật chất hiện có, tập trung nguồn lực đầu tư và giảm áp lực ngân sách. “Việc sáp nhập được tính toán dựa trên điều kiện thực tế của xã. Chúng tôi không làm theo hướng gom cơ học mà ưu tiên thuận lợi cho học sinh và hiệu quả đầu tư lâu dài”, ông Lạc nói.

Không chỉ miền núi, tại khu vực đồng bằng, nhiều địa phương cũng đối mặt tình trạng quy mô học sinh giảm dần sau nhiều năm tách trường.

Bà Trần Thị Thanh Vân, Hiệu trưởng Trường THCS Võ Duy Hưng, nguyên Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội phường Điện Bàn Đông cho biết, một số trường học trên địa bàn hiện chỉ còn khoảng 12 - 13 lớp, khiến bộ máy quản lý trở nên dàn trải trong khi hiệu quả sử dụng nguồn lực chưa tương xứng. Việc sắp xếp lại trường lớp là xu thế tất yếu nhưng cần được thực hiện theo lộ trình phù hợp, tránh gây xáo trộn lớn đối với phụ huynh và học sinh. “Điều quan trọng là tinh giản đầu mối quản lý nhưng vẫn giữ ổn định cơ sở vật chất và điều kiện học tập cho học sinh, nhất là ở bậc mầm non và tiểu học”, bà Vân chia sẻ.

Tại Điện Bàn Đông, lộ trình sắp xếp trường lớp được xây dựng theo từng giai đoạn nhằm bảo đảm ổn định hệ thống giáo dục và hạn chế tối đa tác động tới học sinh. Theo dự thảo phương án sắp xếp, dự kiến năm học 2026 - 2027, mạng lưới trường lớp cơ bản được giữ nguyên hiện trạng với 17 trường học, gồm 5 trường mẫu giáo, 7 trường tiểu học và 5 trường THCS. Hệ thống 25 điểm trường hiện hữu tiếp tục được duy trì để bảo đảm điều kiện học tập cho học sinh.

Từ năm học 2027 - 2028, địa phương bắt đầu triển khai giai đoạn sắp xếp đầu tiên. Theo đó, số lượng trường sẽ giảm từ 17 xuống còn 15. Ở bậc mầm non, Trường Mẫu giáo Điện Nam Bắc dự kiến sáp nhập vào Trường Mẫu giáo Điện Nam Trung do không bảo đảm quy mô lớp học tối thiểu theo quy định. Sau sáp nhập, Trường Mẫu giáo Điện Nam Trung là cơ sở chính, còn Điện Nam Bắc trở thành cơ sở 2 với tổng quy mô khoảng 18 lớp và hơn 470 trẻ. Ở cấp THCS, địa phương dự kiến sáp nhập Trường THCS Đinh Châu vào Trường THCS Võ Như Hưng. Sau hợp nhất, trường mới sẽ có khoảng 35 lớp học.

Cùng với đó, Điện Bàn Đông cũng triển khai kế hoạch điều chuyển học sinh một số khu vực về trường trung tâm để tái phân bổ quy mô phù hợp hơn giữa các cơ sở giáo dục. Việc xây dựng lộ trình theo từng giai đoạn giúp ngành giáo dục có thời gian chuẩn bị về cơ sở vật chất, nhân sự và phương án tổ chức dạy học; đồng thời tạo sự đồng thuận trong phụ huynh và xã hội.

Nhân rộng mô hình trường nội trú liên cấp

Trong quá trình triển khai Nghị quyết 105/NQ-CP, mô hình trường liên cấp được nhiều địa phương vùng núi cao xem là giải pháp phù hợp nhằm giải quyết đồng thời bài toán quản lý, nhân sự và cơ sở vật chất.

Ông Võ Đăng Chín, Hiệu trưởng Trường PTDTBT Tiểu học & THCS Trà Nam cho biết, với sự quyết tâm của chính quyền địa phương (xã Trà Nam trước đây), nhà trường đã đưa toàn bộ học sinh ở các điểm trường thôn về học tập trung, ở lại khu nội trú tại điểm trường chính đến cuối tuần mới trở về nhà.

Theo ông Chín, việc tinh gọn này không chỉ giúp tiết kiệm ngân sách mà còn tạo điều kiện tập trung đầu tư đồng bộ về cơ sở vật chất, bán trú và chất lượng dạy học. Từ thực tiễn quản lý, ông đề xuất tiếp tục sáp nhập các trường tiểu học và THCS trên cùng địa bàn thành trường liên cấp để sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực hiện có. “Khi sáp nhập thành trường liên cấp, nhà trường có thể điều phối giáo viên linh hoạt hơn, nhất là các môn năng khiếu như Âm nhạc, Mỹ thuật, Tin học. Giáo viên có đủ số tiết định mức, hạn chế tình trạng thiếu - thừa cục bộ. Mô hình này còn giúp nâng cao trách nhiệm chuyên môn xuyên suốt giữa các cấp học", ông Chín phân tích.

“Lâu nay thường có tình trạng cấp học trên cho rằng chất lượng đầu vào từ cấp dưới chưa đáp ứng yêu cầu. Nhưng khi đã là trường liên cấp, trách nhiệm thuộc về một đầu mối quản lý chung. Nhà trường phải theo sát học sinh từ lớp 1 đến lớp 9 để nâng chất lượng đồng bộ”, ông Võ Đăng Chín nhận xét.

Không chỉ dừng ở mô hình liên cấp tiểu học - THCS, ông Chín còn đề xuất xây dựng trường liên cấp 3 cấp học tại vùng cao nhằm giữ chân học sinh sau THCS. Ngoài trường phổ thông dân tộc THCS - THPT, hiện các xã thuộc huyện Nam Trà My cũ chỉ có một trường THPT. Khoảng cách xa, điều kiện kinh tế khó khăn và chi phí sinh hoạt cao khiến nhiều học sinh dân tộc thiểu số không có điều kiện ở nội trú đã nghỉ học chỉ sau một thời gian ngắn trúng tuyển vào lớp 10.

Theo ông Chín, nếu học sinh được học liên thông ngay tại địa phương, nhà trường có thể tổ chức nội trú, bán trú tập trung để hỗ trợ các em học hết lớp 12. “Với mức hỗ trợ bán trú hiện nay khoảng 936.000 đồng/tháng, nếu xuống trung tâm huyện thuê trọ thì khó đủ chi phí sinh hoạt. Nhưng nếu học ngay tại xã, nhà trường có thể tổ chức chăm lo tập trung cho các em”, ông nói.

Nâng chất lượng quản trị và tối ưu nguồn lực

Một trong những mục tiêu lớn của Nghị quyết 105/NQ-CP là tổ chức lại các đơn vị sự nghiệp công lập theo hướng tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả nhưng vẫn phải bảo đảm quyền tiếp cận giáo dục của người dân. Đối với lĩnh vực giáo dục, yêu cầu này đặt ra bài toán cân bằng giữa tinh giản bộ máy và duy trì chất lượng dạy học. Đây cũng là lý do Nghị quyết 105 nhấn mạnh nguyên tắc không sáp nhập vượt ra ngoài phạm vi một đơn vị hành chính cấp xã.

Theo các nhà quản lý giáo dục, nếu tổ chức sáp nhập theo hướng mở rộng địa bàn quá lớn sẽ kéo theo nhiều hệ lụy như tăng khoảng cách đến trường, phát sinh áp lực đưa đón học sinh và tạo tâm lý lo ngại trong phụ huynh. Đặc biệt tại các khu vực miền núi, vùng sâu, điều kiện địa hình phức tạp khiến việc đi lại của học sinh vốn đã khó khăn. Vì vậy, việc giữ ổn định địa bàn trường lớp trong phạm vi cấp xã được xem là giải pháp phù hợp để vừa tinh gọn đầu mối vừa bảo đảm cơ hội tiếp cận giáo dục.

Thực tế cho thấy, nhiều địa phương hiện không còn đặt mục tiêu giảm trường lớp bằng mọi giá mà chuyển sang cách tiếp cận nâng chất lượng quản trị và tối ưu nguồn lực. Ông Ngô Tấn Lạc cho biết, cùng với xây dựng phương án sắp xếp lại trường lớp, sáp nhập trường liên cấp, địa phương dự kiến tiếp tục đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất, mở rộng khu bán trú và tăng cường điều kiện học tập cho học sinh vùng cao.

Phó Chủ tịch UBND xã Trà Tập cho biết, mục tiêu lâu dài của địa phương không chỉ là giảm đầu mối quản lý mà còn từng bước giảm các điểm trường lẻ, nâng tỷ lệ học sinh học bán trú để tạo điều kiện học tập ổn định hơn. “Sau khi ổn định mô hình quản lý, địa phương sẽ tập trung nguồn lực đầu tư mạnh hơn cho trường trung tâm, từng bước đưa học sinh ở các điểm lẻ gần trung tâm về học tập tập trung để nâng cao chất lượng giáo dục”, ông Lạc nói.

Trong khi đó, tại khu vực đồng bằng như Điện Bàn Đông, bài toán được đặt ra là sử dụng hiệu quả đội ngũ giáo viên trong bối cảnh quy mô học sinh giảm dần. Theo bà Trần Thị Thanh Vân, nhiều trường học trước đây được tách ra để giảm tải nhưng hiện nay số lượng học sinh không còn tăng mạnh như giai đoạn trước, dẫn đến tình trạng trường quy mô nhỏ, khó tổ chức chuyên môn. “Trường có quy mô quá nhỏ sẽ gặp khó trong bố trí giáo viên, tổ chức sinh hoạt chuyên môn và điều hành hoạt động giáo dục. Khi quy mô hợp lý hơn, việc quản trị và nâng chất lượng cũng thuận lợi hơn”, bà Vân cho hay.

Các chuyên gia cho rằng, việc Chính phủ quy định chỉ sáp nhập trường học trong phạm vi một đơn vị hành chính cấp xã là cơ sở quan trọng để bảo đảm tính ổn định và phù hợp thực tiễn. Quy định này giúp địa phương có thêm dư địa tính toán phương án phù hợp với đặc điểm dân cư, địa hình, khoảng cách đi lại cũng như khả năng đầu tư cơ sở vật chất.