HĐND TPHCM vừa thông qua quy hoạch TPHCM đến năm 2050, tầm nhìn 100 năm với mục tiêu phát triển thành phố theo hướng đa cực, với 5 cực phát triển, 5 trung tâm vệ tinh cùng 10 vùng quản trị phát triển. Thành phố đặt mục tiêu 100 năm trở thành đô thị toàn cầu, thông minh, hiện đại, toàn diện, sánh ngang các đô thị hàng đầu thế giới.
Báo Giáo dục và Thời đại phỏng vấn TS Nguyễn Ngọc Hiếu, Điều phối viên học thuật chương trình Thạc sĩ Phát triển đô thị bền vững (SUD), Trường Đại học Việt Đức những vấn đề xung quanh quy hoạch tầm nhìn 100 năm của TPHCM. Ông Hiếu nhận bằng tiến sĩ Quy hoạch phát triển tại University College London (UCL), Vương quốc Anh với hơn 20 năm kinh nghiệm trong nghiên cứu, giảng dạy, tư vấn về phát triển và quy hoạch và quản trị đô thị.
- Theo ông đâu là thay đổi cơ bản nhất trong bản quy hoạch lần này của TPHCM so với các quy hoạch tổng thể thành phố trước đây?
- Theo tôi, điểm thay đổi căn bản là TPHCM đã xây dựng định hướng phát triển không gian vùng hợp nhất hiệu quả hơn, dựa trên các chiến lược tổ chức không gian tích hợp theo hệ sinh thái, với các đầu tư hạ tầng chiến lược, và mô hình quản trị phát triển cho từng khu vực.
Về mặt cấu trúc, vùng lõi trung tâm bao gồm Sài Gòn - Chợ Lớn - Thủ Thiêm được tạo điều kiện để phát huy vai trò trung tâm tài chính quốc tế. Khu vực này có cả quy mô, chiều dày, chiều sâu, mật độ các dịch vụ để thu hút nhân lực chuyên môn phục vụ cho hệ sinh thái doanh nghiệp của cả miền Nam từ vị trí trung tâm trong tháp giá trị.
Khu vực phía Đông - Thủ Đức được tạo điều kiện phát huy trung tâm đổi mới sáng tạo với động lực từ các trường đại học, khu công nghệ cao và hệ sinh thái doanh nghiệp khởi nghiệp. Đây là những nơi không chỉ tạo ra tri thức mà còn ứng dụng, tiếp nhận công nghệ, tri thức của thế giới và chuyển hóa vào các ngành công nghiệp công nghệ cao.
Khu vực phía Bắc (Bình Dương - Bến Cát - Bàu Bàng) là trung tâm công nghiệp, công nghệ, logistics thế hệ mới. Nền tảng công nghiệp gắn với doanh nghiệp FDI được tạo điều kiện để bước tiếp trong nấc thang giá trị, trở thành các khu công nghiệp đổi mới sáng tạo, công nghệ cao. Bước này giúp TPHCM chuyển đổi từ kinh tế từ thâm dụng lao động sang kinh tế tri thức, gắn với đô thị dịch vụ khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Khu vực phía Nam là khu kinh tế biển bao gồm cảng biển, du lịch và thương mại tự do, logistics quốc tế và công nghiệp năng lượng ở Cần Giờ - Vũng Tàu - Cái Mép - Phú Mỹ. Đây là cơ hội mới rất lớn để thành phố chủ động trong đầu tư hạ tầng, giảm chi phí và nâng cao tính cạnh tranh của cụm cảng nước sâu và kinh tế dịch vụ chất lượng cao.
Khu vực phía Tây là đô thị giáo dục, y tế (Vĩnh Lộc - Bình Lợi - Bình Chánh). Cực tăng trưởng phía Tây cần phát huy vai trò dẫn dắt về đào tạo nhân lực cho cả vùng đồng bằng sông Cửu Long, bao gồm cả lao động có kỹ năng nghề, đào tạo theo số đông.
-Trong quy hoạch tầm nhìn 100 năm, TPHCM xác định 5 cực phát triển theo hướng đa trung tâm, ông đánh giá như thế nào về tầm nhìn và tính khả thi của quy hoạch này?
- Quy hoạch định hướng chuyển đổi vùng ở quy mô không chỉ cho riêng thành phố mà còn kết nối hiệu quả với các tỉnh và thành phố lân cận, góp phần giảm áp lực lên khu trung tâm. Các cực phát triển đều có cơ sở kinh tế là cụm việc làm gắn với các trụ cột như tài chính, công nghiệp, công nghệ, cảng biển.
Tuy nhiên, tính khả thi phụ thuộc vào thị trường, khả năng đầu tư, cũng như năng lực quản trị của cơ quan quản lý.
Về thị trường, hệ thống Metro kỳ vọng nâng cao giá trị gia tăng từ đất, qua mật độ xây dựng các công trình và chi trả cho hạ tầng đường sắt; nhưng giá trị này phụ thuộc vào khả năng hấp thụ bất động sản quy mô lớn.
Năng lực của hệ thống quản trị cũng cần nâng cao tương ứng. Thành phố đã và sẽ tiếp tục là đại công trường ở quy mô ngày càng lớn. Dự án càng lớn, yêu cầu phối hợp càng cao, năng lực quản trị càng cần phải mạnh. Như một dự án đường sắt đã tiêu tốn hàng tỷ USD, hệ thống đường sắt nói riêng cần sự tập trung vốn, chất xám, lao động, không chỉ trong nước mà còn quốc tế để triển khai.
Tầm nhìn 100 năm cần được thực hiện có kế hoạch và cũng cần cả linh hoạt. Các dự án hạ tầng lớn cần ổn định để triển khai; song cũng cần rà soát, điều chỉnh các bất cập trong bối cảnh thị trường, công nghệ và khả năng thực hiện có nhiều yếu tố bất định.
Ý nghĩa của tầm nhìn 100 năm là sự quan tâm và trách nhiệm với nhiều thế hệ. Các quy hoạch trước chỉ quy hoạch cho 20 năm và tầm nhìn 40 năm, tức là trong một thế hệ hay một đời; trong khi đó tầm nhìn 100 năm lại đi qua nhiều thế hệ.
Sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI) và chuyển biến nhanh về khoa học và công nghệ gần đây dẫn đến không thể và không cần định đoạt 3 thế hệ sắp tới phải làm gì. Việc cần làm trong quy hoạch là gìn giữ, bảo vệ các giá trị nền tảng cơ bản nhất là tài nguyên thiên nhiên, danh thắng, di sản để tương lai còn cơ hội khai thác ở giá trị cao hơn.
Tầm nhìn dài nếu không cẩn trọng sẽ mở đường cho phóng đại nhu cầu, gia tăng chuyển đổi đất quy mô lớn hơn, rất dễ gây lãng phí, găm giữ và đầu cơ ở cấp độ dự án. Đại dự án nhưng tập trung vào lợi ích ngắn hạn sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến mục tiêu phát triển dài hạn. Đây chính là thước đo lớn nhất cho tính bền vững của quy hoạch.
- Quy hoạch lần này phân định rõ ràng chức năng của 5 cực phát triển là tài chính quốc tế, đổi mới sáng tạo, công nghiệp công nghệ cao, kinh tế biển và đô thị giáo dục - y tế. Việc chuyên môn hóa từng khu vực tạo lợi thế cạnh tranh gì cho TPHCM?
- Chuyên môn hóa giúp thu hút nhân lực và tài lực vào những hệ sinh thái có lợi thế phát triển, nâng cao năng suất của từng cụm ngành và đẩy mạnh hợp tác, giảm cạnh tranh nội vùng.
Các cực tăng trưởng cần bổ trợ nhau để không chỉ kéo dài chuỗi giá trị mà còn làm cho mỗi trung tâm mạnh hơn thông qua hợp tác. Bản chất nền kinh tế của vùng là hợp tác và gắn kết, khai thác thế mạnh từng bên để bổ trợ lẫn nhau trong hệ sinh thái, qua đó giảm cạnh tranh nội vùng.
Cơ sở tạo thành sự gắn kết là hiệu quả kết nối để luân chuyển nguyên liệu, năng lượng, hàng hóa, dịch vụ và lao động. Vùng càng lớn, số lượng kết nối càng tăng, thách thức chi phí ngày càng cao. Thước đo hiệu quả của chi phí không chỉ là khoảng cách mà còn là theo thời gian, độ tin cậy hay các giải pháp thay thế.
Chính vì vậy, mục tiêu đầu tiên là đáp ứng đa dạng nhu cầu bằng nhiều phương thức, từ kết nối trên không gian mạng, đến kết nối thực bằng phương thức nhanh (đường cao tốc nội vùng, đường sắt), kết nối rẻ và quy mô lớn (đường thủy, đường sắt chở hàng) nhằm giảm chi phí vận tải khi luân chuyển hàng hóa, nguyên vật liệu, năng lượng, dịch vụ và hành khách.
Đặc biệt, cần cải thiện sức cạnh tranh của vùng dựa trên khả năng vừa thu hút và giữ chân nhân tài cũng như lao động trẻ có tay nghề. Chất lượng hệ thống giáo dục và y tế văn hóa thể thao là cơ sở để thu hút nhóm tài năng.
Giá cả tương xứng với chất lượng nhà ở là điều kiện để giữ chân các lao động trẻ. Người trẻ dù có tay nghề cao nhưng chưa có tích lũy cần được tiếp cận với quỹ nhà ở giá phải chăng gần nơi có việc làm. Mô hình TOD là một trong các cơ sở để giải quyết nhu cầu nhà ở cho nhóm lao động này.
Liên kết vùng cần kết nối thông suốt không chỉ với TP Đồng Nai, Tây Ninh mà còn Đồng bằng sông Cửu Long, Tây Nguyên, và Campuchia. TPHCM cần dẫn dắt sự phát triển vùng, nâng cao năng lực cạnh tranh bằng khả năng kết nối hiệu quả với các vùng xa hơn ở trong nước và quốc tế. Việc này nhằm phát huy vị trí trung tâm và hệ thống hạ tầng logistics được hiện đại hóa của cả vùng kinh tế trọng điểm miền Nam.
- Nhìn từ góc độ người dân, quy hoạch 100 năm này sẽ làm thay đổi chất lượng sống người dân ra sao?
- Nếu thực hiện tốt quy hoạch, người dân có thể tiếp cận việc làm và dịch vụ gần nơi họ sống với chi phí thấp hơn. Họ cũng được tiếp cận nhiều hơn tới không gian xanh, không gian mở, cải thiện chất lượng sống khi các dự án nâng cấp hạ tầng, đầu tư giao thông công cộng sức chở lớn, thoát nước và bổ sung trường học phát huy hiệu quả.
Thước đo thành công của một quy hoạch cũng cần hướng tới giảm chi phí cho nhóm lao động trẻ nhập cư (có kỹ năng), đồng thời thu hút các tài năng bằng dịch vụ chất lượng cao cho giáo dục, y tế, văn hóa và nghệ thuật để lao động đến sinh sống và cống hiến.
TPHCM có nhiều điều kiện thuận lợi về địa chính trị, nguồn nhân lực, cơ sở hạ tầng để thực hiện quy hoạch 100 năm. Tuy vậy, thành phố cần hết sức thận trọng trước những dự án đặt mục tiêu tăng trưởng trong ngắn hạn, nhưng những lợi ích dài hạn có thể phải hy sinh.
Thành công của ngắn hạn cần không làm suy giảm cơ hội phát triển dài hạn. Do đó, giá trị quy hoạch 100 năm của TPHCM nằm ở sự cân bằng giữa giải phóng tiềm năng tăng trưởng ngắn hạn và giữ lại những giá trị nền tảng cho thế hệ tương lai.
- Xin cảm ơn ông!
