Với 51 dân tộc cùng sinh sống, khoảng 1,02 triệu người dân tộc thiểu số và địa bàn có nhiều thôn đặc biệt khó khăn, nhiệm vụ đặt ra không chỉ là mở rộng phạm vi tuyên truyền mà còn phải giúp người dân hiểu, vận dụng pháp luật và chủ động bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.
Đưa pháp luật đến gần hơn với đồng bào
Sau sắp xếp đơn vị hành chính, Phú Thọ có diện tích tự nhiên hơn 9.361km2, dân số trên 4 triệu người. Địa bàn rộng, điều kiện kinh tế - xã hội và khả năng tiếp cận thông tin giữa các khu vực còn khác nhau, đòi hỏi công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật (PBGDPL) phải được tổ chức linh hoạt, phù hợp với đặc điểm từng địa bàn và nhóm đối tượng.
Theo Quyết định số 73/QĐ-UBND ngày 13/1/2026 của UBND tỉnh Phú Thọ, giai đoạn 2026-2030, tỉnh có 72 xã thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, với 2.094 thôn thuộc vùng này, trong đó có 745 thôn đặc biệt khó khăn. Những con số này cho thấy yêu cầu bảo đảm khả năng tiếp cận pháp luật của người dân vẫn là nhiệm vụ quan trọng, nhất là tại các địa bàn xa trung tâm, nơi điều kiện thông tin và nguồn lực phục vụ tuyên truyền còn hạn chế.
Đối với đồng bào dân tộc thiểu số, hiệu quả PBGDPL phụ thuộc không chỉ vào nội dung quy định được phổ biến mà còn vào cách truyền đạt, ngôn ngữ sử dụng và khả năng liên hệ với những vấn đề phát sinh trong đời sống. Các quy định về đất đai, hôn nhân và gia đình, phòng, chống tảo hôn, chính sách dân tộc, an sinh xã hội, khiếu nại, tố cáo và hòa giải ở cơ sở cần được giải thích bằng những tình huống gần gũi, giúp người dân hiểu mình có quyền gì, phải thực hiện nghĩa vụ nào và cần tìm đến đâu khi gặp vướng mắc.
Vì vậy, tuyên truyền pháp luật không thể chỉ dừng ở việc phổ biến văn bản hoặc tổ chức hội nghị theo kế hoạch. Điều quan trọng hơn là tạo điều kiện để người dân tiếp nhận thông tin, đặt câu hỏi, trao đổi những vấn đề còn chưa rõ và biết vận dụng quy định pháp luật vào thực tế. Cách làm này vừa nâng cao ý thức chấp hành pháp luật, vừa góp phần phòng ngừa tranh chấp, hạn chế vi phạm và củng cố niềm tin của người dân đối với chính quyền.
Củng cố lực lượng, mở rộng các hình thức tuyên truyền
Một trong những nhiệm vụ quan trọng sau ngày 1/7/2025, là tiếp tục kiện toàn và phát huy vai trò của đội ngũ trực tiếp thực hiện công tác PBGDPL ở cơ sở.
Phú Thọ hiện có 69 báo cáo viên pháp luật cấp tỉnh và 1.329 tuyên truyền viên pháp luật cấp xã. Đội ngũ này giữ vai trò kết nối giữa cơ quan nhà nước với người dân, trực tiếp truyền tải các quy định pháp luật và hỗ trợ giải đáp những vấn đề phát sinh tại cộng đồng.
Việc lựa chọn người am hiểu pháp luật, có uy tín, nắm bắt phong tục, tập quán và điều kiện sinh hoạt của đồng bào có ý nghĩa quan trọng đối với chất lượng tuyên truyền. Khi người truyền đạt hiểu địa bàn và biết cách diễn giải dễ hiểu, quy định pháp luật sẽ gần gũi hơn với người nghe.
Trong 6 tháng đầu năm 2026, Phú Thọ đã tổ chức trên 2.100 cuộc tuyên truyền, phổ biến pháp luật trực tiếp và gần 900 hội nghị, hội thảo, tọa đàm trực tuyến, với tổng số hơn 2 triệu lượt người tham dự. Đây là kết quả triển khai công tác PBGDPL trên địa bàn tỉnh nói chung, không phải số liệu riêng của vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.
Kết quả trên cho thấy hoạt động PBGDPL tiếp tục được triển khai với quy mô lớn, kết hợp giữa hình thức trực tiếp và trực tuyến. Tuy nhiên, đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, việc lựa chọn phương thức tuyên truyền cần căn cứ vào điều kiện thực tế của từng địa bàn. Sinh hoạt thôn, các buổi gặp gỡ trực tiếp, trao đổi theo tình huống và hoạt động văn hóa cộng đồng vẫn có vai trò thiết thực; trong khi tài liệu điện tử, tệp âm thanh và các kênh thông tin chính thống có thể hỗ trợ người dân tiếp cận, tra cứu và chia sẻ thông tin khi có điều kiện phù hợp.
Điều cần quan tâm là chất lượng tiếp nhận thông tin. Một cuộc tuyên truyền chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi người dân hiểu được nội dung cốt lõi, biết cách thực hiện và có thể áp dụng vào tình huống cụ thể. Do đó, bên cạnh việc thống kê số cuộc tổ chức hay số người tham dự, cần chú trọng ghi nhận những câu hỏi người dân đặt ra, các vướng mắc được giải đáp và sự thay đổi trong nhận thức, hành vi chấp hành pháp luật.
Nhận diện khó khăn từ thực tiễn cơ sở
Công tác PBGDPL tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi vẫn đứng trước những khó khăn về đội ngũ, điều kiện tổ chức và phương thức truyền đạt. Một bộ phận báo cáo viên, tuyên truyền viên pháp luật còn hoạt động kiêm nhiệm; kỹ năng chưa đồng đều; có người chưa thông thạo tiếng dân tộc hoặc chưa am hiểu sâu phong tục, tập quán địa phương. Công tác tập huấn ở một số nơi chưa thường xuyên, nội dung còn thiên về lý thuyết; cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ thông tin tại vùng sâu, vùng xa còn hạn chế.
Những vấn đề này cần được nhìn nhận từ yêu cầu thực tế của người dân. Nếu người tuyên truyền chỉ đọc hoặc giải thích văn bản theo cách diễn đạt chuyên môn, người nghe có thể khó nắm bắt nội dung cần thiết. Nếu thông tin được truyền tải nhưng không gắn với những tình huống cụ thể, người dân cũng khó biết phải làm gì khi quyền, lợi ích hợp pháp bị ảnh hưởng.
Vì vậy, hạn chế về kỹ năng truyền đạt và khả năng nắm bắt nhu cầu của cộng đồng có thể làm giảm hiệu quả của cả quá trình tuyên truyền.
Bên cạnh đó, điều kiện tiếp cận thông tin giữa các địa bàn không đồng đều. Việc sử dụng nền tảng số có thể mở rộng phạm vi phổ biến pháp luật, nhưng không thể thay thế hoàn toàn hình thức trực tiếp tại những nơi hạ tầng còn hạn chế hoặc người dân chưa có điều kiện sử dụng công nghệ. Nếu lựa chọn phương thức chưa phù hợp, thông tin dù đầy đủ vẫn khó đến được đúng đối tượng.
Một yêu cầu khác là bảo đảm sự phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức và lực lượng tại cơ sở. Công tác PBGDPL liên quan đến nhiều lĩnh vực, trong khi nhu cầu của người dân thường gắn với những vấn đề cụ thể như đất đai, hộ tịch, hôn nhân và gia đình, chính sách xã hội hoặc giải quyết khiếu nại. Nếu thiếu cơ chế phối hợp và đầu mối hướng dẫn rõ ràng, hoạt động tuyên truyền có thể dừng ở việc cung cấp thông tin mà chưa hỗ trợ được người dân tháo gỡ vướng mắc.
Đổi mới cách làm, lấy hiệu quả thực chất làm thước đo
Để nâng cao hiệu quả tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật cho đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, Phú Thọ cần kết hợp giải pháp trước mắt với việc chuẩn bị các điều kiện triển khai Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật năm 2026, có hiệu lực từ ngày 1/3/2027, thay thế Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật năm 2012. Việc luật mới được ban hành trong bối cảnh thực hiện chính quyền địa phương hai cấp và đẩy mạnh chuyển đổi số đặt ra yêu cầu đổi mới cả tư duy, phương thức tổ chức lẫn cơ chế bảo đảm cho công tác PBGDPL.
Trước hết, tỉnh cần rà soát các chương trình, kế hoạch và văn bản có liên quan đến PBGDPL, đối chiếu với quy định của Luật số 12/2026/QH16 để kịp thời điều chỉnh, bổ sung, bảo đảm thống nhất khi luật có hiệu lực. Việc chuẩn bị không nên dừng ở phổ biến những điểm mới của luật cho đội ngũ cán bộ mà cần cụ thể hóa thành nhiệm vụ, trách nhiệm và lộ trình thực hiện của từng cơ quan, đơn vị, nhất là ở cấp xã - nơi trực tiếp giải quyết nhiều vấn đề pháp lý phát sinh trong đời sống hằng ngày của người dân.
Thứ hai, cần chuyển mạnh từ cách tuyên truyền chủ yếu cung cấp thông tin một chiều sang tạo điều kiện để người dân chủ động tiếp cận, tìm hiểu và vận dụng pháp luật. Luật mới bổ sung nội dung truyền thông chính sách trong phạm vi điều chỉnh, qua đó đặt ra yêu cầu quan tâm hơn đến việc cung cấp thông tin, tiếp nhận ý kiến và giải đáp những vấn đề người dân quan tâm ngay từ quá trình xây dựng, thực hiện chính sách. Đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, việc truyền thông cần được tiến hành bằng ngôn ngữ, hình thức và phương thức phù hợp, giúp người dân hiểu rõ chính sách liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích và nghĩa vụ của mình.
Thứ ba, cần quan tâm đúng mức đến các nhóm gặp khó khăn trong tiếp cận pháp luật. Luật số 12/2026/QH16 tiếp tục xác định chính sách ưu tiên đối với người dân tộc thiểu số, người cư trú ở vùng sâu, vùng xa và các nhóm có nhu cầu đặc thù. Vì vậy, Phú Thọ cần rà soát nhu cầu của từng địa bàn, xác định nội dung pháp luật cần ưu tiên, đồng thời xây dựng tài liệu ngắn gọn, dễ hiểu, tăng cường hình thức hỏi - đáp, tình huống thực tế và hướng dẫn trực tiếp. Việc ứng dụng công nghệ số cần đi đôi với bảo đảm người dân chưa có điều kiện sử dụng công nghệ vẫn được tiếp cận thông tin đầy đủ.
Thứ tư, cần kiện toàn cơ chế phối hợp và nâng cao năng lực của lực lượng làm công tác PBGDPL ở cơ sở. Luật mới quy định thống nhất việc thành lập Hội đồng phối hợp PBGDPL ở cấp xã, phù hợp với yêu cầu tổ chức chính quyền địa phương hai cấp. Đây là cơ sở quan trọng để tăng cường phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức trong xác định nhu cầu, lựa chọn nội dung, tổ chức tuyên truyền và theo dõi kết quả. Cùng với đó, cần chú trọng bồi dưỡng kỹ năng truyền đạt, xử lý tình huống và giải đáp vướng mắc; phát huy vai trò của người có uy tín, người am hiểu ngôn ngữ, phong tục địa phương nhưng vẫn bảo đảm tính chính xác của thông tin pháp luật.
Thứ năm, phải bảo đảm nguồn lực và đổi mới việc đánh giá hiệu quả. Luật mới nhấn mạnh yêu cầu ưu tiên kinh phí PBGDPL cho đối tượng đặc thù; vì vậy, việc xây dựng dự toán, phân bổ và sử dụng kinh phí tại địa phương cần quan tâm đúng mức đến những địa bàn khó khăn, nơi người dân còn hạn chế về điều kiện tiếp cận thông tin. Kết quả PBGDPL cũng cần được đánh giá không chỉ bằng số cuộc tuyên truyền, số tài liệu hay số lượt người tham dự, mà còn bằng mức độ tiếp cận, hiểu biết, khả năng tuân thủ pháp luật và sự hài lòng của người dân. Đây mới là căn cứ thực chất để điều chỉnh nội dung, phương thức và nguồn lực triển khai.
Cùng với việc chuẩn bị thi hành Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật số 12/2026/QH16, Phú Thọ cần gắn công tác PBGDPL với Đề án phổ biến, giáo dục pháp luật phù hợp với đối tượng, địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2035 được phê duyệt tại Quyết định số 233/QĐ-TTg ngày 3/2/2026. Sự kết hợp giữa hoàn thiện cơ chế, nâng cao năng lực đội ngũ, đổi mới phương thức và bảo đảm nguồn lực sẽ giúp công tác PBGDPL đi vào chiều sâu, đáp ứng tốt hơn nhu cầu của đồng bào và yêu cầu quản trị địa phương trong giai đoạn mới.
Đưa pháp luật đến gần hơn với đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi không chỉ là truyền đạt quy định, mà còn là giúp người dân hiểu, tin tưởng và biết sử dụng pháp luật để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.
Khi việc tuyên truyền xuất phát từ nhu cầu thực tế, được tổ chức phù hợp và đánh giá bằng kết quả cụ thể, PBGDPL sẽ góp phần củng cố ý thức thượng tôn pháp luật, tăng cường đồng thuận xã hội và tạo nền tảng cho phát triển bền vững trên địa bàn tỉnh.
