Trên thực tế, tất cả học sinh đều có quyền đăng ký thi vào lớp 10. Tuy nhiên, để mỗi lựa chọn trở nên phù hợp, hiệu quả với từng người học, công tác hướng nghiệp cần đi sâu vào thực chất và đúng với mục tiêu của từng cấp học.
Mở rộng thông tin, đa dạng “con đường”
Mỗi năm, Trường THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm (phường Hòa Khánh, TP Đà Nẵng) có khoảng 20 học sinh không đăng ký dự thi vào lớp 10. Những trường hợp này thường xuất phát từ định hướng cá nhân hoặc hoàn cảnh gia đình, không phải do sự tác động từ phía giáo viên hay nhà trường. “Tham gia kỳ thi lớp 10 là quyền và nguyện vọng chính đáng của mỗi học sinh”, ông Bùi Duy Quốc - Hiệu trưởng nhà trường, cho biết.
Ban giám hiệu Trường THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm quán triệt đến giáo viên làm công tác chủ nhiệm lớp 9 tuyệt đối không được gợi ý hay gây áp lực khiến học sinh từ bỏ quyền dự thi. Mỗi em có quyền quyết định, trực tiếp ký vào đơn đăng ký theo nguyện vọng và năng lực học tập của mình. Theo ông Bùi Duy Quốc, vấn đề cốt lõi của phân luồng không phải là “có thi hay không”, mà là “chọn như thế nào cho phù hợp”. Vì vậy, thay vì can thiệp vào quyền đăng ký dự thi, nhà trường tập trung tư vấn dựa trên năng lực thực tế của từng học sinh.
Quá trình tư vấn được thực hiện dựa trên kết quả học tập, năng lực tiếp thu và khả năng phát triển của mỗi em. Từ đó, giáo viên đưa ra những gợi ý phù hợp về việc đăng ký nguyện vọng, giúp học sinh tránh lựa chọn quá sức. Khi không đạt nguyện vọng, học sinh dễ rơi vào trạng thái hụt hẫng, thậm chí bị động trong việc lựa chọn hướng đi tiếp theo.
Vì vậy, ông Quốc cho biết, cần phải dựa trên lực học của học sinh để tư vấn cho phụ huynh - học sinh có những lựa chọn phù hợp. Khi lựa chọn sát thực tế, khả năng thành công cao hơn, đồng thời giữ được tâm lý ổn định và động lực học tập lâu dài.
Bên cạnh tư vấn nội bộ, Trường THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm chủ động mở rộng kênh thông tin bằng cách phối hợp với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp. Đây được xem là giải pháp thiết thực trong bối cảnh hoạt động hướng nghiệp tại nhiều trường phổ thông còn hạn chế về nhân lực và tài liệu chuyên sâu.
Nhà trường đã tổ chức các hoạt động trải nghiệm như hội trại hướng nghiệp, với sự tham gia của các gian hàng tư vấn từ trường cao đẳng, trung cấp nghề. Tại đây, học sinh được tiếp cận thông tin qua tờ rơi, trao đổi trực tiếp với đại diện các cơ sở đào tạo, tìm hiểu cụ thể về ngành nghề, chương trình học và cơ hội việc làm.
Trường Cao đẳng Lương thực - Thực phẩm (Đà Nẵng) là một trong những đơn vị tích cực tham gia chuỗi Ngày hội hướng nghiệp tại các trường học trên địa bàn TP Đà Nẵng. Đoàn trường đồng hành cùng nhiều cơ sở giáo dục như THCS Lý Thường Kiệt, THCS Hồ Nghinh, THCS Lý Tự Trọng, THCS Phan Bội Châu và Trung tâm GDTX số 2... để tổ chức các gian hàng trải nghiệm, tư vấn hướng nghiệp và giới thiệu ngành nghề.
Ngoài thông tin cơ bản về các ngành đào tạo, thông qua hình ảnh, sản phẩm thực hành của học sinh - sinh viên, việc học sinh có cơ hội trải nghiệm một số công đoạn như pha chế đồ uống, chế biến thực phẩm.... nên dễ dàng hình dung về môi trường học tập cũng như cơ hội nghề nghiệp trong lĩnh vực lương thực - thực phẩm.
Các hoạt động trải nghiệm không chỉ cung cấp thông tin, mà còn tạo điểm nhấn sinh động cho ngày hội. Học sinh được quan sát, tương tác và đặt câu hỏi trực tiếp, từ đó có thêm cơ sở để định hướng nghề nghiệp phù hợp với bản thân.
Những hình thức này giúp thông tin trở nên trực quan, dễ tiếp cận hơn, thay vì chỉ dừng ở các buổi giới thiệu mang tính lý thuyết. Học sinh có cơ hội đặt câu hỏi, so sánh và hình dung rõ hơn về các lựa chọn sau khi tốt nghiệp THCS.
Theo mục tiêu của Chương trình GDPT 2018, bậc THCS phải giúp học sinh có những hiểu biết ban đầu về các ngành nghề và có ý thức hướng nghiệp. Đây là giai đoạn khám phá thế giới nghề nghiệp. Học sinh nhận diện được các nhóm nghề cơ bản như kỹ thuật, xã hội, nghệ thuật, dịch vụ... và bắt đầu tự đối chiếu với sở thích, năng lực của bản thân.
Ông Bùi Duy Quốc phân tích: “Điểm mới của Thông tư 16 không nằm ở việc “trao quyền” chọn luồng cho học sinh sau THCS bởi quyền vốn đã được xác lập. Điều quan trọng là nhấn mạnh lại nguyên tắc và yêu cầu các cơ sở giáo dục bảo đảm quyền đó được thực hiện đúng và đủ, không dừng lại ở hình thức. Bởi lẽ, trong một số trường hợp, lựa chọn của học sinh có thể bị ảnh hưởng theo cách gián tiếp.
Nếu thông tin không đầy đủ, hoặc việc tư vấn mang tính một chiều, học sinh dễ lựa chọn theo tâm lý đám đông. Phần lớn vẫn ưu tiên vào THPT như một lối đi mặc định, trong khi chưa thực sự hiểu rõ năng lực bản thân hay các cơ hội khác. Đây chính là khoảng trống mà công tác hướng nghiệp cần lấp đầy.
“Bẻ ghi” đúng hướng
Hồ Quốc Bảo - lớp 12/2, Trung tâm GDTX số 2 (Đà Nẵng), kể: “Khi làm hồ sơ đăng ký tuyển sinh vào lớp 10 THPT công lập, em chọn 2 trường tốp dưới, điểm xét tuyển đều thấp, phù hợp với năng lực học tập nhưng vẫn thiếu 0,5 điểm so với điểm trúng tuyển.
Em đăng ký vào học trung tâm GDTX vì phù hợp với điều kiện kinh tế của gia đình, môi trường học có nhiều tương đồng với các trường phổ thông. Học hệ GDTX, được giảm một số môn học nên không bị quá tải; có thêm thời gian tập trung cho các môn dự kiến sử dụng xét tuyển sinh đại học”.
Khoảng gần 1/2 học viên mỗi khóa tuyển sinh của Trung tâm GDTX số 2 vừa học văn hóa vừa học nghề trình độ trung cấp. Ông Đinh Lương Y - Giám đốc Trung tâm GDTX số 2, cho biết mỗi khóa tuyển sinh, Trung tâm đều tổ chức 2 đợt tư vấn hướng nghiệp. Đầu năm học lớp 10, học viên và phụ huynh được tư vấn đăng ký học thêm trung cấp nghề đồng thời với quá trình học các môn văn hóa tại Trung tâm.
Các em được miễn học phí khi tham gia học nghề, có thể đi làm ngay sau khi tốt nghiệp THPT hoặc rút ngắn thời gian học khi liên thông lên cao đẳng. Đợt cuối được tổ chức trước thời điểm nộp hồ sơ đăng ký xét tuyển sinh đại học, cao đẳng và dự thi tốt nghiệp THPT.
Trước thời điểm diễn ra Ngày hội tư vấn tuyển sinh, Trường THPT Nguyễn Trãi (phường Liên Chiểu, TP Đà Nẵng) tiến hành khảo sát nhu cầu của học sinh nhằm xây dựng nội dung tư vấn phù hợp, với sự tham gia của 10 cơ sở đào tạo. Trong quá trình học, hoạt động hướng nghiệp được lồng ghép vào môn học, trải nghiệm và các buổi tư vấn định kỳ. Nhờ đó, học sinh hiểu rõ bản thân hơn và có thể điều chỉnh định hướng linh hoạt.
Đến lớp 12, khi tham gia các ngày hội tư vấn tuyển sinh, hướng nghiệp, học sinh không còn “bắt đầu tìm hiểu” mà đã có hình dung nhất định về nghề nghiệp trong tương lai. Các em chủ động hơn, tập trung kiểm chứng thông tin và hoàn thiện lựa chọn.
Theo đánh giá của nhiều cán bộ quản lý giáo dục, trọng tâm của Thông tư 16/TT-BGDĐT được đặt vào việc cung cấp thông tin đầy đủ và tư vấn kịp thời để học sinh, phụ huynh có thể đưa ra quyết định phù hợp nhất, thay vì bị cuốn theo tâm lý đám đông hoặc những định kiến cố hữu về lựa chọn học tập sau mỗi cấp học. Phân luồng khi đó không còn là mục tiêu hành chính, mà trở thành quá trình hỗ trợ. Ở đó, học sinh được hiểu mình, tiếp cận thông tin và được tôn trọng trong lựa chọn.
Trải nghiệm để hướng nghiệp
Ngoài tổ chức Ngày hội tư vấn tuyển sinh cho học sinh khối 12, Trường THPT Nguyễn Văn Thoại (phường Cẩm Lệ, TP Đà Nẵng) đẩy mạnh các hoạt động trải nghiệm tại các trường đại học cho khối lớp 10 – 11.
Phó Hiệu trưởng Lê Mạnh Tấn cho biết: “Mô hình hướng nghiệp sâu đúng nghĩa phải là sự kết nối với doanh nghiệp. Trải nghiệm thực tế tại các cơ sở giáo dục đại học, doanh nghiệp, nhà máy… giúp các em hình dung được môi trường làm việc, điều kiện học tập, các yêu cầu đặc thù của ngành nghề... Học sinh hiểu rằng, với nghề nghiệp, ngoài sự yêu thích còn đòi hỏi phải đáp ứng năng lực, tính kỷ luật...”.
Hướng nghiệp sâu, theo ông Lê Mạnh Tấn, giúp học sinh kiểm tra thực tế về nghề mình định theo đuổi. Một học sinh ra quyết định chọn ngành kỹ thuật điện tử dựa trên trải nghiệm thực tế về yêu cầu kỷ luật và ngoại ngữ chắc chắn sẽ có lựa chọn bền vững hơn một học sinh chọn ngành đó chỉ vì điểm IELTS quy đổi ra đủ.
Chương trình GDPT 2018 đã vạch ra con đường đúng, nhưng để lấp đầy khoảng trống lãng phí nguồn lực, các nhà trường cần phải làm đúng vai trò của mình. Trường THCS cần giúp học sinh khai phá nghề nghiệp, tổ chức các hoạt động trải nghiệm rộng và đa dạng, chủ động phối hợp với trường nghề để phá vỡ định kiến sính bằng cấp.
Các trường THPT sẽ là nơi kết nối, tách bạch rõ ràng giữa tuyển sinh và hướng nghiệp. Nhà trường phải giành lại vai trò chủ đạo, xây dựng chương trình hướng nghiệp sâu, liên kết trực tiếp với doanh nghiệp. Chỉ khi đó, học sinh mới có thể lựa chọn dựa trên sự thấu hiểu, thay vì bị lạc lối trong ma trận tuyển sinh.
Ông Bùi Duy Quốc, Hiệu trưởng Trường THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm: “Trường THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm tổ chức tư vấn dành cho phụ huynh - lực lượng có vai trò quan trọng trong việc định hướng cho học sinh. Khi phụ huynh được cung cấp đầy đủ thông tin, việc lựa chọn sẽ trở nên cân bằng và sát thực tế hơn”.
