Nơi 'thắp lửa' cách mạng giữa núi rừng Mường Quạ

Cách đây 95 năm, những “hạt giống đỏ” của phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh đã tìm đến gieo mầm và hoạt động bí mật tại nơi đây. Từ ngôi nhà sàn này, ngọn lửa cách mạng được nhen nhóm trong đồng bào các dân tộc miền Tây xứ Nghệ. Khi thời cơ chín muồi, nhân dân đã cùng đứng lên khởi nghĩa, giành chính quyền.

Trải qua gần một thế kỷ với bao biến thiên của thời đại, nhà sàn cụ Vi Văn Khang trở thành một nhân chứng lịch sử đặc biệt, một địa chỉ đỏ cách mạng. Giá trị truyền thống ấy hôm nay đang được tiếp nối bằng khát vọng phát triển bản làng, quê hương miền Tây Nghệ An.

Chi bộ Đảng đầu tiên ở miền Tây xứ Nghệ

Ngôi nhà sàn cụ Vi Văn Khang (bản Thái Hòa, xã Môn Sơn, Nghệ An) được dựng từ năm 1919 theo kiến trúc nhà sàn truyền thống của đồng bào Thái, gồm 3 gian, 2 hồi, khung gỗ, cầu thang đặt ở hai bên. Theo các tài liệu lịch sử địa phương, gần một thế kỷ trước, đây chỉ là ngôi nhà của một gia đình người Thái ở Mường Quạ.

Năm 1931, khi phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh bước vào giai đoạn thoái trào, nhiều đảng viên bị bắt, hy sinh, Đảng phải chuyển sang hoạt động bí mật, đồng thời tìm cách bảo toàn và mở rộng cơ sở.

Trong bối cảnh ấy, Xứ ủy Trung Kỳ chủ trương đưa cán bộ lên các huyện miền núi Nghệ An để gây dựng phong trào. Các đồng chí Lê Xuân Đào, Nguyễn Hữu Bình, Lê Mạnh Duyệt vượt núi, băng rừng từ phía Anh Sơn tìm đến vùng Mường Quạ - Môn Sơn, những bản làng nằm ven sông Giăng, giữa vùng rừng Pù Mát.

Tại đây, các đồng chí gặp Vi Văn Khang, một thanh niên người Thái có học thức, xuất thân trong một gia đình khá giả ở bản Thái Hòa. Vi Văn Khang được giác ngộ cách mạng.

Từ một thanh niên giàu nhiệt huyết, ông trở thành hạt nhân để tiếp tục vận động, giác ngộ những người trẻ tuổi khác như Vi Văn Hanh, Vi Văn Quý, Vi Văn Lâm. Những người thanh niên ấy tìm đến với nhau, bí mật tuyên truyền, vận động đồng bào chống áp bức, tập hợp nhân dân và gây dựng cơ sở cách mạng.

Giữa tháng 4/1931, trong ngôi nhà sàn này, Chi bộ Đảng Môn Sơn chính thức được thành lập. Năm đảng viên ban đầu gồm Vi Văn Khang, Vi Văn Hanh, Vi Văn Quý, Trần Ngân và Lê Mạnh Duyệt. Sau đó, đồng chí Vi Văn Lâm được kết nạp. Vi Văn Khang được giao nhiệm vụ Bí thư Chi bộ. Đây là chi bộ Đảng đầu tiên được thành lập ở vùng miền núi, vùng cao Nghệ An, có ý nghĩa đặc biệt đối với phong trào cách mạng nơi đây.

Ngôi nhà sàn của cụ Vi Văn Khang không còn đơn thuần là nơi ở. Ban ngày, đây vẫn là ngôi nhà của một gia đình người Thái bình thường. Nhưng buổi tối, nơi này trở thành địa điểm hội họp bí mật, nuôi giấu cán bộ, ghi chép, in ấn tài liệu và tổ chức các hoạt động tuyên truyền cách mạng.

Chi bộ Môn Sơn nhanh chóng bắt tay vào xây dựng phong trào. Các tổ chức Nông hội đỏ, Tự vệ đỏ được hình thành. Những chủ trương cách mạng được truyền đến các bản làng bằng cách gần gũi, dễ hiểu nhất: chống cường hào, bảo vệ quyền lợi của người nghèo, đoàn kết dân bản.

Từ năm 1931 đến năm 1945, những người cộng sản và thanh niên tiến bộ ở Mường Quạ đã lãnh đạo nhân dân đấu tranh chống cường hào và giành được những thành quả nhất định. Đến mùa Thu năm 1945, khi thời cơ cách mạng chín muồi, phong trào giành chính quyền cũng diễn ra sôi nổi tại Mường Quạ. Dưới cây đa Cồn Chùa, lá cờ đỏ búa liềm tung bay giữa núi rừng Mường Quạ.

Hàng trăm người dân từ các bản làng tập trung, biểu tình, kéo đến nhà địa chủ, chánh tổng, thu thóc gạo, tiền bạc chia cho dân nghèo. Với người dân nơi đây, Cách mạng Tháng Tám thành công ngay trong chính bản làng, từ những cơ sở cách mạng được gây dựng trong ngôi nhà sàn, và bằng chính những người con của bản làng, để giành độc lập, tự do.

Địa chỉ đỏ giữa vùng đất Mường Quạ

Gần một thế kỷ trôi qua, ngôi nhà sàn cụ Vi Văn Khang vẫn được bảo tồn, duy tu, cơ bản giữ được những nét kiến trúc truyền thống bên gốc đa Cồn Chùa. Di tích trở thành địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cách mạng, nơi ghi dấu sự ra đời của Chi bộ Đảng đầu tiên ở miền Tây Nghệ An.

Nhưng với người dân Môn Sơn, giá trị của di tích không chỉ nằm ở những dấu tích vật chất. Đó còn là mạch nguồn tinh thần mà cụ Vi Văn Khang và những đảng viên đầu tiên để lại: bản lĩnh, lòng yêu quê hương, ý chí vượt qua áp bức và tinh thần đoàn kết của đồng bào các dân tộc. Trong chiều dài lịch sử cách mạng, 72 người con ưu tú của xã Môn Sơn đã lên đường chiến đấu và anh dũng hy sinh trong các cuộc kháng chiến. Vùng đất từng là nơi “gây dựng hạt giống đỏ” năm nào nay tiếp tục trở thành nơi giữ lửa truyền thống.

Ông Vi Thanh Bình, sinh năm 1957, cháu nội cụ Vi Văn Khang, chia sẻ rằng cha ông thường kể về những ngày cụ Khang đi theo cách mạng, bởi cụ hiểu rằng người dân cần một con đường và những người dẫn đường đúng đắn.

“Người miền núi nghèo nhưng không hèn. Chỉ cần có người thắp lửa, dẫn đường đúng đắn, bà con sẽ tin và đi theo. Đến giờ, con cháu cụ Vi Văn Khang và bà con Môn Sơn vẫn luôn tin theo Đảng”, ông Bình nói.

Năm 1994, di tích được công nhận là Di tích lịch sử cách mạng cấp quốc gia. Để bảo tồn, phát huy giá trị di tích, tỉnh Nghệ An triển khai dự án tu bổ, tôn tạo Nhà cụ Vi Văn Khang từ nguồn vốn Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2025.

Dự án có tổng mức đầu tư hơn 15 tỷ đồng. Ngôi nhà sàn được tu bổ, gia cố theo kiến trúc truyền thống, cố gắng giữ tối đa các yếu tố gốc. Nhà trưng bày, nhà tưởng niệm cùng hệ thống sân đường, cây xanh, điện, chiếu sáng và các hạng mục phụ trợ được đầu tư đồng bộ, tạo nên không gian di tích trang nghiêm nhưng gần gũi với cộng đồng.

Ông Vi Thanh Bình hiện được xã Môn Sơn giao phụ trách trông coi di tích. Với ông, đây không chỉ là nhiệm vụ mà còn là niềm tự hào và trách nhiệm của hậu duệ dòng họ Vi. “Bản thân tôi muốn góp phần kể câu chuyện của gia đình, cũng là câu chuyện của bản làng, quê hương đến thế hệ trẻ và du khách”, ông Bình nói.

Ông Nguyễn Công Oanh - Phó Bí thư Đảng ủy xã Môn Sơn cho biết, toàn xã hiện có 39 chi bộ với gần 900 đảng viên. Trong đó, dòng họ Vi và nhiều thế hệ con cháu cụ Vi Văn Khang tiếp tục vinh dự đứng trong hàng ngũ của Đảng. Đó không chỉ là truyền thống gia đình mà còn là niềm tự hào của cả vùng đất.

Điểm kết nối những giá trị lịch sử, văn hóa

Môn Sơn nhiều năm nay được định hướng trở thành một điểm đến của miền Tây xứ Nghệ. Bên cạnh cảnh quan thiên nhiên, bản sắc văn hóa đa dạng và bề dày lịch sử được xem là những lợi thế quan trọng để thu hút du khách.

Sau khi sáp nhập xã, chính quyền Môn Sơn xác lập lại không gian và các tuyến du lịch, hướng tới phát triển du lịch sinh thái, văn hóa và cộng đồng. Trong đó, các di tích lịch sử được kết nối với điểm du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái, hình thành những tour, tuyến mang đậm bản sắc miền Tây xứ Nghệ.

Tại Khu di tích Nhà cụ Vi Văn Khang, sau khi được đón nhận Bằng xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt năm 2026, xã định hướng xây dựng nơi đây trở thành điểm đến gắn với giáo dục truyền thống cách mạng, tìm hiểu lịch sử địa phương và trải nghiệm văn hóa cộng đồng.

Du khách đến di tích có thể quét mã QR để tiếp cận thông tin về lịch sử hình thành, giá trị di tích và những dấu mốc gắn với sự ra đời của Chi bộ Đảng đầu tiên ở miền Tây Nghệ An. Khu di tích cũng có nhà trưng bày giới thiệu những nét đặc sắc trong văn hóa Thái của người dân Môn Sơn.

Trong bán kính chưa đến 1 km quanh khu di tích, chính quyền xã trồng thêm hoa bằng lăng và cây xanh dọc các tuyến đường kết nối với những điểm du lịch, tạo không gian để du khách đạp xe, tham quan và trải nghiệm cuộc sống bản làng.

Theo ông Nguyễn Nam Giang, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Môn Sơn, du lịch và văn hóa được xác định là một trong những lĩnh vực mũi nhọn, đồng thời là nhiệm vụ quan trọng trong định hướng phát triển của địa phương.

Đặc biệt, việc triển khai Nghị quyết 80-NQ/TW tạo thêm động lực để Môn Sơn phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, đưa văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh cho phát triển kinh tế - xã hội.

Đây là cơ hội để địa phương khai thác hiệu quả kho tàng di sản văn hóa của đồng bào Thái, Đan Lai, gắn bảo tồn với phát triển du lịch, tạo sinh kế cho người dân và xây dựng những sản phẩm mang bản sắc riêng của miền Tây xứ Nghệ.