Người thầy trong thế giới trí tuệ nhân tạo: Gìn giữ phẩm chất nghề giáo

Từ truyền cảm hứng, bồi dưỡng nhân cách đến thấu hiểu và đồng hành cùng học sinh, người thầy vẫn giữ vai trò không thể thay thế trong hành trình phát triển con người.

Bà Châu Quỳnh Dao - đại biểu Quốc hội tỉnh An Giang: AI càng phát triển, trách nhiệm của người thầy càng rõ

Trong kỷ nguyên AI, công nghệ đang làm thay đổi sâu sắc cách con người tiếp cận tri thức, tổ chức dạy học và đánh giá kết quả học tập. Nhiều công việc vốn đòi hỏi giáo viên đầu tư đáng kể thời gian, từ xây dựng học liệu, thiết kế bài giảng đến giải đáp câu hỏi của học sinh, nay có thể được công nghệ hỗ trợ, thậm chí đảm nhiệm ở một số khâu.

Điều đó đặt ra câu hỏi không chỉ với ngành Giáo dục mà còn với toàn xã hội: Khi AI ngày càng có thể đảm nhiệm nhiều công việc của người thầy, đâu là giá trị cốt lõi làm nên nghề giáo?

Theo tôi, cần nhìn nhận vấn đề từ bản chất của giáo dục. Nếu dạy học chỉ được hiểu là truyền đạt thông tin và cung cấp kiến thức, lợi thế của con người trước công nghệ sẽ ngày càng thu hẹp. Nhưng giáo dục không chỉ giúp học sinh biết điều gì, mà quan trọng hơn là giúp các em hiểu, biết vận dụng, sống có trách nhiệm và từng bước hình thành nhân cách. Đây chính là nền tảng khẳng định vị trí của người thầy trong mọi giai đoạn phát triển của xã hội.

Trước hết, giá trị cốt lõi của nghề giáo nằm ở khả năng giáo dục con người một cách toàn diện. Kiến thức có thể được số hóa, lưu trữ và truyền tải nhanh chóng. AI có thể giải thích một vấn đề theo nhiều cách, điều chỉnh nội dung theo trình độ người học và hỗ trợ giải đáp câu hỏi gần như tức thời. Tuy nhiên, để thực sự trưởng thành, học sinh không chỉ cần kiến thức mà còn cần được định hướng về thái độ, giá trị sống, cách ứng xử và trách nhiệm với bản thân, gia đình, cộng đồng.

Trong quá trình ấy, người thầy không đơn thuần là người đứng lớp giảng bài, mà còn tổ chức hoạt động học tập, khơi gợi tư duy độc lập, khuyến khích học sinh đặt câu hỏi và phản biện có căn cứ. Một giáo viên tốt không chỉ giúp học sinh tìm ra đáp án đúng, mà còn hướng dẫn các em cách đặt vấn đề, kiểm chứng thông tin, nhận diện sai lầm và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.

Đặc biệt, trong môi trường thông tin ngày càng phong phú, năng lực phân biệt đúng - sai, thật - giả, hữu ích - có hại càng trở nên quan trọng. Nếu chỉ tiếp nhận câu trả lời do AI cung cấp mà thiếu khả năng kiểm chứng và tư duy phản biện, học sinh có thể trở nên lệ thuộc vào công nghệ thay vì phát triển năng lực tự học. Bởi vậy, vai trò của người thầy cần chuyển mạnh từ cung cấp kiến thức sang hướng dẫn học sinh làm chủ tri thức và công nghệ.

Giá trị của người thầy còn thể hiện ở sự thấu hiểu và khả năng đồng hành. Mỗi học sinh có hoàn cảnh gia đình, năng lực, tâm lý và nhu cầu phát triển khác nhau. Có em cần được khích lệ để vượt qua mặc cảm; có em cần sự nghiêm khắc để điều chỉnh hành vi; cũng có em cần một người đủ kiên nhẫn lắng nghe và giúp mình tìm lại động lực học tập. Vì thế, giáo dục không thể chỉ là quá trình truyền đạt đồng loạt, mà đòi hỏi sự quan tâm, tinh tế và trách nhiệm của con người.

Tôi cho rằng không nên đặt AI và giáo viên trong mối quan hệ đối lập, coi công nghệ là mối đe dọa đối với nghề giáo. Vấn đề quan trọng là sử dụng AI như thế nào để nâng cao chất lượng giáo dục, giảm bớt những công việc mang tính lặp lại, qua đó tạo thêm thời gian để giáo viên thực hiện những nhiệm vụ có giá trị cao hơn.

AI có thể hỗ trợ thiết kế bài giảng, xây dựng hệ thống câu hỏi, gợi ý phương pháp dạy học, phân tích kết quả học tập và cung cấp học liệu phù hợp với từng nhóm học sinh. Nếu được khai thác hiệu quả, công nghệ sẽ giúp giáo viên giảm áp lực trong khâu chuẩn bị chuyên môn, dành nhiều thời gian hơn cho việc hướng dẫn, tương tác và hỗ trợ những học sinh cần được quan tâm.

Tuy nhiên, không thể vì AI có khả năng xử lý nhanh một số nhiệm vụ mà giao cho công nghệ quyền quyết định những vấn đề cốt lõi của giáo dục. Việc đánh giá một học sinh không thể chỉ dựa vào dữ liệu hay kết quả của một bài kiểm tra. Việc lựa chọn phương pháp giáo dục cũng không thể tách rời bối cảnh, đặc điểm tâm lý và quá trình phát triển của từng em. Giáo viên phải là người kiểm chứng thông tin, cân nhắc tính phù hợp, bảo đảm công bằng và chịu trách nhiệm về các quyết định chuyên môn của mình.

Cùng với đó, việc ứng dụng AI trong trường học cần gắn với yêu cầu bảo vệ dữ liệu cá nhân, tôn trọng quyền riêng tư, bảo đảm an toàn cho học sinh và hạn chế nguy cơ gian lận, lệ thuộc công nghệ. Không thể đánh đổi các nguyên tắc giáo dục lấy sự tiện lợi hay tốc độ xử lý. Công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi phục vụ sự phát triển của người học và được sử dụng trong khuôn khổ đạo đức, pháp luật.

Từ góc độ chính sách, sự phát triển của AI đòi hỏi tiếp tục đổi mới tư duy về đào tạo, bồi dưỡng và đánh giá đội ngũ nhà giáo. Nếu yêu cầu đối với giáo viên chỉ tập trung vào khối lượng kiến thức truyền đạt, số tiết giảng dạy hay những kết quả có thể đo đếm đơn giản, chúng ta sẽ chưa đánh giá đầy đủ giá trị của nghề giáo trong bối cảnh mới.

Cần quan tâm nhiều hơn đến năng lực tổ chức hoạt động học tập, phát triển tư duy độc lập, giáo dục đạo đức, hỗ trợ tâm lý và xây dựng môi trường học đường tích cực. Đồng thời, năng lực số, khả năng khai thác AI có trách nhiệm và kỹ năng kiểm chứng thông tin cần trở thành những nội dung thiết thực trong đào tạo giáo viên. Quá trình này phải đi đôi với việc bảo đảm điều kiện tiếp cận công nghệ phù hợp, cơ chế hỗ trợ chuyên môn và cơ hội học tập suốt đời cho đội ngũ nhà giáo.

Nhà nước, ngành Giáo dục và các cơ sở đào tạo cần xây dựng nguyên tắc rõ ràng về ứng dụng AI trong dạy học, kiểm tra, đánh giá; xác định trách nhiệm của các bên và có giải pháp thu hẹp khoảng cách tiếp cận công nghệ giữa các vùng miền, giữa những cơ sở giáo dục có điều kiện khác nhau. Không thể yêu cầu giáo viên đổi mới nếu thiếu công cụ, hướng dẫn và thời gian học hỏi, thực hành.

Đặc biệt, cần bảo đảm công nghệ không làm suy giảm sự tương tác trực tiếp giữa thầy và trò. Một nền giáo dục hiện đại không phải là nền giáo dục sử dụng AI nhiều nhất, mà là nền giáo dục biết lựa chọn công nghệ phù hợp để nâng cao chất lượng học tập, đồng thời nuôi dưỡng những giá trị nhân văn.

Nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, nhìn từ những biến đổi do AI mang lại, tôi cho rằng điều làm nên giá trị bền vững của nghề giáo không phải là khả năng cung cấp thông tin nhanh hơn máy móc, mà là trách nhiệm dẫn dắt con người trưởng thành. AI có thể trở thành trợ lý hữu ích, nhưng không thể là lý do để chúng ta xem nhẹ vai trò giáo dục, nêu gương và đồng hành của người thầy.

PGS.TS Tưởng Duy Hải - Trưởng nhóm chuyên môn Phương pháp dạy học Vật lí, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội: AI không thể thay thế vai trò của người thầy

AI đang mở ra những khả năng mới trong giáo dục, từ hỗ trợ giáo viên thiết kế bài giảng, xây dựng học liệu đến đổi mới phương pháp dạy học. Tuy nhiên, công nghệ càng phát triển càng đặt ra yêu cầu rõ ràng hơn về vai trò của người thầy.

Theo tôi, nếu dạy học chỉ dừng lại ở việc truyền thụ kiến thức, giáo viên hoàn toàn có thể bị AI thay thế. Nhưng giáo dục không chỉ là cung cấp tri thức, mà còn là quá trình hình thành phẩm chất, năng lực, cảm xúc và nhân cách cho người học. Đây chính là những giá trị cốt lõi khẳng định vai trò không thể thiếu của người thầy.

Công việc của giáo viên không chỉ diễn ra trên lớp mà còn bao gồm nhiều hoạt động chuyên môn như nghiên cứu nội dung, thiết kế bài giảng, xây dựng học liệu, lựa chọn phương pháp và tổ chức các hoạt động học tập.

Để có một bài giảng tốt, giáo viên cần đầu tư nhiều thời gian tìm hiểu, chọn lọc thông tin và chuẩn bị các điều kiện cần thiết cho quá trình dạy học. Trong khi quỹ thời gian và sức lực có hạn, việc đồng thời đáp ứng yêu cầu giảng dạy, chuẩn bị học liệu và đổi mới phương pháp không phải lúc nào cũng dễ dàng. Đây là một trong những lĩnh vực AI có thể hỗ trợ hiệu quả.

Khi được sử dụng phù hợp, AI có thể trở thành trợ lý chuyên môn, giúp giáo viên phát triển ý tưởng, xây dựng học liệu, gợi ý phương pháp tổ chức hoạt động học tập và hỗ trợ chuẩn bị bài giảng. Trên cơ sở định hướng ban đầu của giáo viên, công cụ AI có thể góp phần rút ngắn thời gian thực hiện một số công việc, tạo điều kiện để người thầy tập trung hơn vào việc thiết kế trải nghiệm học tập và hỗ trợ từng học sinh.

Tuy nhiên, cần xác định AI là công cụ hỗ trợ, không phải chủ thể quyết định chất lượng bài giảng. Giáo viên vẫn phải kiểm tra thông tin, đánh giá tính phù hợp của học liệu và chịu trách nhiệm về nội dung, phương pháp cũng như hiệu quả dạy học. Công nghệ chỉ thực sự phát huy giá trị khi phục vụ mục tiêu giáo dục và nằm trong sự kiểm soát chuyên môn của người thầy.

Xét riêng việc truyền đạt kiến thức, AI hiện nay có khả năng thực hiện nhiều nhiệm vụ trước đây chủ yếu do giáo viên đảm nhiệm. Công nghệ có thể trình bày thông tin, giải thích vấn đề, xây dựng câu hỏi và mô phỏng phong cách diễn đạt của con người. Vì vậy, nếu giáo viên vẫn chủ yếu giảng giải, cung cấp kiến thức để học sinh ghi nhớ, vai trò của người thầy sẽ đứng trước những thách thức thực sự.

Nhưng bản chất của giáo dục rộng hơn nhiều so với hoạt động truyền thụ tri thức. Giáo dục còn hướng tới phát triển năng lực, bồi dưỡng phẩm chất, hình thành cảm xúc, rèn luyện kỹ năng thực hành và xây dựng cách ứng xử của học sinh trong những tình huống cụ thể. Đó cũng là quá trình giúp các em học cách hợp tác, chia sẻ, chịu trách nhiệm và trở thành những công dân có ích.

Những mục tiêu ấy đòi hỏi sự tương tác giữa con người với con người, sự thấu hiểu hoàn cảnh của từng học sinh và khả năng ứng xử linh hoạt trước những vấn đề nảy sinh trong thực tiễn. Giáo viên không chỉ nhận biết học sinh đã hiểu bài hay chưa, mà còn cần quan sát thái độ, động viên khi các em gặp khó khăn, khơi gợi hứng thú và giúp các em điều chỉnh hành vi. Những giá trị này không thể được thay thế hoàn toàn bằng việc cung cấp thông tin hay những phản hồi tự động từ công nghệ.

Do đó, AI không làm mất đi vai trò của người thầy, mà đặt ra yêu cầu đổi mới vai trò ấy. Giáo viên cần chuyển từ vị trí chủ yếu cung cấp kiến thức sang tổ chức, hướng dẫn và đồng hành cùng học sinh trong quá trình khám phá, vận dụng tri thức và phát triển bản thân.

Theo tôi, trước sự phát triển của AI, điều quan trọng không phải là lo ngại công nghệ sẽ thay thế mình, mà là mỗi giáo viên cần chủ động học cách sử dụng công nghệ để nâng cao chất lượng công việc. Việc ứng dụng AI phải bắt đầu từ mục tiêu dạy học, yêu cầu cần đạt của bài học và đặc điểm của học sinh, thay vì chạy theo công nghệ hoặc sử dụng công cụ một cách hình thức.

Giáo viên cần biết khai thác AI để hỗ trợ chuyên môn, đồng thời giữ vững vai trò chủ động trong lựa chọn nội dung, thiết kế hoạt động và đánh giá kết quả học tập. Quan trọng hơn, người thầy phải dành sự quan tâm đúng mức đến việc phát triển phẩm chất, năng lực, cảm xúc và nhân cách của học sinh.

TS Nguyễn Sỹ Nam - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu, Chuyển giao công nghệ số (Viện Nghiên cứu Thiết kế Trường học, Bộ GD&ĐT): Giáo viên cần chủ động thích ứng

Theo tôi, khi AI ngày càng có thể đảm nhiệm nhiều công việc của người thầy, giá trị cốt lõi của nhà giáo thể hiện ở bốn phương diện.

Thứ nhất, truyền cảm hứng và khơi dậy khát vọng học tập. Người thầy không chỉ giúp học sinh biết điều gì, mà còn khơi gợi mong muốn tìm hiểu, khám phá, sáng tạo và không ngừng vượt qua giới hạn của bản thân.

Thứ hai, giáo dục nhân cách và các giá trị làm người. Tri thức có thể được AI cung cấp, nhưng việc hình thành lòng nhân ái, tinh thần trách nhiệm, sự trung thực, khả năng hợp tác và ý thức công dân đòi hỏi một quá trình giáo dục có chiều sâu, gắn với các mối quan hệ và trải nghiệm sống.

Thứ ba, thấu hiểu, đồng hành và phát triển từng cá nhân. Mỗi học sinh có năng lực, cảm xúc và đặc điểm tâm sinh lý riêng. Người thầy cần nhận ra điểm mạnh của các em, thấu hiểu những hạn chế, từ đó khích lệ, động viên và giúp các em có niềm tin để tiến bộ, trưởng thành hơn.

Thứ tư, dẫn dắt tư duy và chịu trách nhiệm về giáo dục. Công nghệ có thể hỗ trợ đưa ra các phương án, nhưng người thầy vẫn giữ vai trò sư phạm quan trọng trong việc định hướng và chịu trách nhiệm đối với quá trình giáo dục.

Từ góc độ chuyển đổi số giáo dục, cần đặt vấn đề AI có thể giúp người thầy thực hiện tốt hơn những công việc nào, qua đó tạo thêm thời gian để thầy cô tập trung vào những giá trị mà công nghệ khó có thể thay thế: sự thấu cảm, niềm tin, khả năng truyền cảm hứng và trách nhiệm đối với sự phát triển của mỗi con người.